Дзяржаўны лад

Расійская імперыя была цэнтралізаванай дзяржавай, вышэйшая ўлада ў якой належала цару-імператару. Усе яго распараджэнні павінны былі выконвацца адпаведнымі дзяржаўньші ўстановамі, службовымі асобамі і падданымі.

трэцяга адцзялення быў адначасова і шэфам корпуса жан- дараў; чацвёртае — займалася дабрачыннымі ўстановамі. Дзейнасць трэцяга аддзялення была накіравана на заду- шэнне вызваленчага pyxy, у тьш ліку на Беларусі, на заба- рону нават беларускай мовы.

Самадзяржаўе, праводзячы ў адносінах да Беларусі палітьпсу прьйнечання і не лічачыся з інтарэсамі народа, уводзіла свой адміністрацыйна-тэрьггарыяльны падзел. Пас- ля далучэння ўсходняй часткі Беларусі да Pacii гэта тэрьгго- рыя была ўключана ў дзве новаўтвораньш губерні - Магілёўскую і Пскоўскую. У 1776 г. з Пскоўскай губерні бьші вьшучаны беларускія паветы і ўтворана Полацкая губерня з паветамі: Веліжскім, Віцебскім, Гарадоцкім, Дрысенскім, Дьша- бургскім, Люцьшскім, Невельскім, Полацкім, Рэчыцкім, Ca- бежскім і Суражскім. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 г. да гэтай губерні быў далучаны Лепельскі павет. У Магілёўскую губерню ўваходзілі паветы Аршанскі, Бабіна- віцкі, Беліцкі, Копыскі, Клімавіцкі, Магілёўскі, Мсціслаўскі, Рагачоўскі, Сенненскі, Сгарабькаўскі, Чавускі, Чэрьжаўскі. У 1840 г. быў скасаваны Бабінавіцкі павет, у 1852 г. — Беліцкі павет перайменаваны ў Гомельскі, у 1861 г. Копыскі павет пе- райменаваны ў Горацкі.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 г. была ўтворана Мінская губерня ў складзе паветаў Бабруйска- га, Барысаўскага, Вілейскага, Дзісенскага, Ігуменскага, Мазьфскага, Мінскага, Пінскага, Рэчыцкага і Слуцкага. У снежні 1842 г. Вілейскі і Дзісенскі паветы ўвайшлі ў склад Віленскай губерні, а Наваградскі павет далучаны да Мінскай губерні.

Заходняя частка Беларусі ў 1795 г. была ўключана ў губерні — Віленскую і Слонімскую. У Віленскую губерню

ўваходзілі паветы Ашмянскі, Новааляксандраўскі (Бра- слаўскі), Віленскі, Вілкамірскі, Завілейскі, Ковенскі, Pa- сіенскі, Трокскі, Упіцкі (Панявежскі), Цяльшэўскі і Ша- вельскі. У 1842 г. частка паветаў Віленскай губерні бьша вьшучана ў Ковенскую губерню, а ў Віленскую губерню дадаткова ўключаны паветы Лідскі, Дзісенскі і Вілейскі. У Слонімскую губерню ўваходзілі паветы Брэсцкі, Ваўкавыскі,Гарадзенскі, Кобрынскі, Лідскі, Наваградскі, Пружанскі, Слонімскі.

Паводле ўказа Паўла I 12 снежня 1796 г.

Мясцовьм органы дзяржаўнай угады ў Беларусі буцаваліся амаль такія ж самыя, як і па ўсёй імперьгі, але меліся і не- каторыя асаблівасці. Так, на тэрьгшрьгі Беларусі існавалі гене- рал-губернатарствы: Беларускае - ў складзе Магілёўскай і Віцебскай губерняў, потьш да яго бьша далучана Смаленс- кая губерня і часова Мінская, якая ў 1831-1834 гг. утварала асобнае Віленскае генерал-іубернагарства; Віленскае, у якое ўваходзілі Віленская і Гарадзенская губерні (з 1801 п), у 1843 г. да яш была далучана Ковенская, а з 1834 па 1856 і з 1862 па 1870 г. - Мінская. У час паўсгання 1863 г. у Віленскае генерал- губернатарства ўвайшлі губерні Віцебская і Магілёўская.

Генерал-губернатар, як намеснік цара, узначальваў мяс- цовую адміністрацьпо падпарадкаваных яму губерняў. Яго прававое становішча акрэслівалася вельмі недакладна, бо закон «Учреждение для управления губерний» 1775 г. толькі прадпісваў, што ён павінен «строгое и точное взыскание чинитъ со всех ему подчиненнъѵсмест» (Учреждение для управления губерний. Арт. 81//Дворянская империя XVIII века: Сб. документов. - M., 1960. - С. 64). Г эта давала ім магчьшасць дзейнічаць па сваім разуменні і бьщь адказнымі толькі перад царом. Пры генерал-губерна- тары мелася канцыяярыя з невялікім штагам чыноўнікаў, бо асноўныя яго загады праводзіліся ў жыццё праз губернскія і павятовыя (уездныя) установы.

Галоўнай службовай асобай у губерні быў губернатар. Ён назначаўся вярхоўнай уладаю з ліку давераных асоб цара. Губернатары падпарадкоўваліся генерал-губерната- рам і міністру ўнутраньж спраў. У кожнай губерні мелася губернскае праўленне як дарадчы і выканаўчы орган. Яно складалася з «общего присутствия» і канцылярыі. У «общее присутствие» ўваходзілі генерал-губернатар, губернатар, віцэ-губернатар, саветнікі і асэсары. Старшын- стваваў на пасяджэннях — генерал-губернатар, а калі яго не было, то губернатар або віцэ-губернатар.

Пасяджэнні «общего присутствия» праходзілі фар- мальна, бо ўсе найважнейшыя справы вырашаліся асабіста генерал-губернатарам або губернагарам праз губернскую канцылярьпо, якая падзялялася на чатьфы аддзяленні. Першае адцзяленне канцьшярьгі распаўсюджвала законы, наглядала за выкананнем распараджэнняў генерал-губер- натара, губернагара, губернскага праўлення. Праз другое адцзяленне губернагар кіраваў паліцыяй, праз трэцяе - здзяйсняўся нагляд за суцамі, чацвёртае - ажьпвдяўляла су- вязь з фінансава-гаспадарчьші органамі.

Гаспадарчай і фінансавай дзейнасцю ў губерні кіравала казённая палата, якую ўзначальваў віцэ-губер- натар, а з 1845 г. старшыня казённай палаты. Галоўнай задачай казённай палаты быў расклад і збор падаткаў, кіраванне і нагляд за казённай маёмасцю, кантраляванне выдаткаў казённых грошаў.

У губернях меліся іншыя органы кіравання: рэкруцкія ўправы («присутствия»), пераўтвораныя ў 1831 г. у рэкруцкія камітэты, кіравалі рэкруцкім наборам у губерні, «Приказ общественного призрения» наглядаў і кіраваў сацыяльным забеспячэннем, бальніцамі, школамі. Былі таксама межавая кантора, губернскі пракурор і іншыя ўрадоўцы. У 1837-1838 гг. у губернях былі ўтвораны палаты дзяржаўнай маёмасці, якія павінны бьші займацца дзяржаўнымі сялянамі.

Губернскае дзяржаўнае кіраванне праводзілася ў спа- лучэнні з дзейнасцю дваранскіх саслоўных устаноў два- ранскіх сходаў, губернскага прадвадзіцеля дваранства, якія на Беларусі працяглы час назьюаліся па-старому - маршалкамі.

Галоўны орган павятовай улады - ніжні земскі суд, які адначасова выконваў адміністрацыйна-паліцэйскія і судовыя функцыі. Узначальваў яго земскі спраўнік. У ад- розненне ад паветаў цэнтральнай Pacii ў беларускіх паве- тах ён не абіраўся, а прызначаўся Сенатам са згоды міністра ўнутраных спраў. У склад ніжняга земскага суда ўваходзілі два-тры засядацелі, якія прызначаліся ад два- ран. Ніжні земскі суд павінен быў сачыць за падтрыман- нем парадку ў павеце, забяспечваць своечасовую выплату жыхарамі падаткаў і выкананне розных павіннасцей.

3 1837 г. паветы пачалі дзяліць на станы. У кожны стан назначаўся губернатар з дваран, часцей за ўсё з адстаў-

ных афіцзраў, станавы прыстаў, які выконваў паліцэйскія абавязкі і падпарадкоўваўся земскаму спраўніку.

Апрача ніжняга земскага суда ў павеце меліся службо- выя асобы галіновага кіравання: павятовы казначэй, па- вятовы лекар і інш.

Для нагляду за дзяржаўньші сялянамі ў 1837-1838 гг. у паветах былі ўтвораны акругі, тэрыторыя якіх магла ахопліваць адзін або некалькі паветаў. Акругі ў сваю чар- гу падзяляліся на воласці. Ha чале акругі стаяў акружны начальнік з двума памочнікамі. У воласці кожныя тры гады сялянамі абіраліся валасны галава і два засядацелі, якія складалі валасное кіраванне. Абіраўся таксама валасны пісар, але ён не ўваходзіў у кіраніцтва.

Кіраўніцтва ў гарадах ажыццяўлялася органамі паліцыі, якія дзейнічалі на падставе закона «Устав благо- чйнйя» 1782 г. Згодна з гэтым законам у кожньш горадзе дзейнічала «Управа благочиния», у якой засядалі гараднічы, прыстаў крымінальных спраў, прыстаў цывільных спраў і два ратманы. Гараднічы назначаўся сенатам па прадстаўленню генерал-губернатара або гу- бернатара. Саслоўныя выбарчыя органы — гарадскія магістраты — былі пад кантролем і ўладаю губернатараў і іншых чыноўнікаў, а таму былі пазбаўлены самастойнасці ў вырашэнні гарадскіх спраў.

3.