Судовы лад

Ha Беларусі ў XV-XVII стст. меліся дзве сістэмы судовых органаў - агульныя суды для ўсяго насельніцтва, заснаваныя на старажытным звычаёвьш праве і законе, і саслоўныя суды толькі для шляхты, якія былі адлучаны ад адміністрацыі, створаны на аснове закона ў адпавед- насці з тэорыяй падзялення ўлад.

Самым высокім судовым органам для ўсяго насельніцтва лічыўся вялікакняскі (гаспадарскі) суд, а таксама суд паноў Рады, Сойма і як іх разнавіднасць - камісарскі суд.

Падсуднасць спраў гаспадарскаму суду да сярэдзіны XVI ст. была даволі шырокай, але пасля быў усталяваны інстанцыйны парадак, па якому судовыя справы трэба бьшо разшядаць у мясцовых суцах па першай інстанцыі. Да кампетэнцыі гаспадарскага суда бьші аднесены толькі справы па дзяржаўных злачынствах, па ісках да шляхты - аб выпатрабаванні дзяржаўных маёнткаў і земляў, пры- належнасці да саслоўя шляхты, ісках, што закраналі інга- рэсы казны, па скаргах на незаконныя дзеянні вышэй- шых службовых асоб (Статут 1588., раздз. 1, арт. 3,4,14, 15; раздз. 3, арт. 11; раздз. 4, арт. 63, 83, 90). Альтэрна- тыўная падсуднасць была вызначана па ісках замежных

гасцей. Ix справы маглі разглядадца, па выбару істца, у гаспадарскім або іншым судзе (раздз. 4, арт. 28).

Склад гаспадарскага суда не быў рэгламентаваны ў Статуце, але на практыцы на судзе абавязкова павінны бьші прысутнічаць у якасці засядацеляў паны радныя. Ix колькасць не была вызначана ў законе: мапго быць два-тры чалавекі, а падчас 20 і болей.

Судовая ўлада вялікага князя і Рады бьша абмежавана ў 1581 r., калі быў выдадзены закон аб утварэнні найвы- шэйшага суда - Г алоўнага суда (Трыбунала), на які ўскла- даліся апеляцыйны перагляд спраў і разгляд некаторых спраў па першай інстанцьгі.

Галоўны суд або Галоўны трыбунал Вялікага княства Літоўскага складаўся з выбарных суддзяў, якія выбіралі- ся штогод шляхтай на павятовых сойміках. Выбранымі маглі бытть толькі шляхціцы, якія мелі ўласныя ўладанні (аселасць), дасведчаныя ў праве і мясцовых звычаях. Ад павета і ваяводства, у якім не бьшо паветаў, выбіраліся па Два супдзі. Колькасць членаў Галоўнага суда не бьша пас- таяннай, але, як правіла, іх бьшо каля 40 чалавек. Справы разглядаліся судовай калегіяй з двух - сямі чалавек, аднак

магла быць і іншая колькасць суддзяў у калегіі, але не менш чьш два. Усёй працайГалоўнага суда кіраваў выбраны суддзямі старшыня - маршалак. Ha пасаду старшыні рэкамендаваўся Радай адзін з паноў. Для разгляду спраў, звязаных з іскамі з-за царкоўнай маёмасці, стваралася cy- месная калегія Г алоўнага суда. Яна складалася з членаў Га- лоўнага суда і прадстаўнікоў духавенства, якіх прызначалі епіскапы. Пасяджэнні (cecii) Галоўнага суда праводзіліся ў Вільні штогод, у Мінску і Наваградку - папераменна праз год. Кожная сесія (кадэнцыя) магла доўжыдца не больш як 22 тыдні, пасля судцзі пераязджалі ў чарговы горад.

Галоўны суд вёў усе справы па апеляцыйных скаргах на рашэнні (вьфакі) 1) гродскіх, земскіх і падкаморскіх судоў; 2) панскіх судоў у адносінах да служылых шляхц- іцаў, прыгавораных да пакарання смерцю, турэмнага зня- волення ці буйных грашовых штрафаў. Па першай інстанцыі ён разглядаў некаторыя справы, якія даўней былі падсудныя гаспадарскаму суду. Асаблівую катэго- рыю спраў у Галоўным судзе складалі скаргі на незакон- ныя дзеянні і злоўжыванні мясцовых службовых асоб і судцзяў. Акрамя разгляду судовых спраў Г алоўны суд зай- маўся і натарыяльнымі клопатамі: завяраў завяшчанні, сведчыў дагаворы пазьпсі, куплі-продажу маёнткаў і г. д.

Рашэнне (дэкрэт) Трыбунала вьшосілася па большасці галасоў суддзяў. He бралі ўдзел у разглядзе справы тыя члены суца, якія былі з таго самага павета, што і бакі ў спрэчцы. Дэкрэт Галоўнага суда абскарджанню не падля- гаў. Выкананне гэтых дэкрэтаў праводзілася павятовымі судамі або павятовым старостам.

Сярод мясцовых судоў найбольш старадаўнім быў замкавы, ці гродскі, суд, пасяджэнні якога праводзіліся ў замку ці, як яго называлі, горадзе, гродзе. Тут галоўная роля належала службовым асобам мясцовай адміністра-

цыі - ваяводу, старосту, дзяржаўцу і іх намеснікам. Гэты суд дзейнічаў у двух складах: вышэйшьш і ніжэйшым. У вышэйшы гродскі суд уваходзіў ваявода або староста, або дзяржаўца і прадстаўнікі мясцовых феадалаў. Так, по- лацкі ваявода абавязаны быў разглядаць усе справы са старшымі баярамі полацкімі, віцебскі - з князямі, баярамі і мяшчанамі.

Ніжэйшы гродскі суд складаўся з намесніка ваяводы або намесніка старосты, а таксама суддзі і пісара. Ha па- саду намесніка, суддзі і пісара ў гродскім судзе маглі быць прызначаны толькі шляхціцы, якія валодалі неру- хомай маёмасцю (мелі «аселасць») у дадзеным павеце, ураджэнцы Вялікага княства Літоўскага, дабрачынныя, якія ведалі права і ўмелі пісаць. Ніжэйшы гродскі суд па- вінен быў знаходзіцца на сваім месцы з пачатку кожнага месяца на працягу двух тыдняў. Вышэйшы гродскі суд (ваяводаў, старостаў, дзяржаўцаў) павінен быў, атрымаў- шы скаргу на пастанову ніжэйшага суда, не пазней чым за чатыры тыдні прыбыць на сваё месца або даручыць сваім бліжэйшьш намеснікам - кашталяну, маршалку, xa- ружаму - разгледзець справу па апеляцыі.

Уключэнне ў склад гродскага суда прадстаўнікоў мясцовых феадалаў, а потьш суддзі і пісара, якія таксама былі з прадстаўнікоў мясцовых феадалаў, але ўжо валодалі пра- вавьші ведамі, сведчьщь пра пэўныя зрухі ў судаводстве, развіцці права, паколькі суд пачаў адлучацца ад адмініст- рацыі і ўзнікла неабходнасць набываць прававыя веды.

У гродскім судзе разглядаліся справы па абвінавачван- ню пшяхты, мяшчан і сялян, значьщь, у некаторай ступені ён быў усесаслоўным судом. Разгляд справы мог па- чынацца адразу ж пасля дастаўкі ў суд злачынцы, захоп- ленага на месцы злачынства ці затрыманага на працягу 24 гадзін з моманту яго здзяйснення.

Іскавыя паграбаванні бамоў, рашэнні суда, заявы вознага і іншых асоб па забеспячэнню доказаў, розныя нахарыяльныя дзеянні заносіліся ў актавьш кнігі, якія вяліся ў гродскім судзе.

Шляхціцаў і іншых асоб, якія ўчынілі злачынства ў час ваеннай службы, маглі судзіць службовыя асобы каманд- нага саставу арміі - гетман, ваявода, капггалян, маршалак, харужы - у залежнасці ад часу і месца злачынства, асобы злачьшцы і пацярпелага і цяжкасці злачынства.

Найболып тыповьш, адлучаньм ад адміністрацыі, cac- лоўным судом для шляхты быў земскі павятовы суд. Яш ўзнікненне на Беларусі адносіцца да першай паловы XVI ст. Аднак да 60-х гг. суддзі гэтага суда прызначаліся. Канчат- ковае прававое афармленне земскага суда праведзена Бельскім прывілеем 1564 г. і Статутамі 1566 і 1588 гг. Камплектаванне яго адбывалася ў наступным парадку: спачатку на павятовьш сойміку шляхта выбірала па чатьфы кандыдаты на пасаду суддзі, падсудка і пісара, а потьш вялікі князь з гэтых кандыдатаў зацвярджаў ix. Выбра- ньші маглі быць толькі ўраджэнцы Вялікага княства, шляхціцы, землеўладальнікі, дабрачынныя хрысціянскай веры, якія ведалі права, умелі пісаць, не займалі духоў- ных і дзяржаўных пасад.

Справы ў земскім судзе разбіраліся пасесійна. Cecii склікаліся тры разы на год: трохкрольская ў студзені, тра- ецкая ў чэрвені і міхайлаўская ў кастрычніку — і працяг- валася кожная тры - чатыры тыдні.

Стварэнне земскіх судоў сведчьша пра важны этап у развіцці судовага ладу і права ў феадальньш грамадстве. Ix заснаваннем быў пакладзены пачатак арганізацыі cy- довай сістэмы на новай тэарэтычнай аснове падзялення ўлад, бо яны бьші першымі судамі, цалкам аддзеленьші і незалежнымі ад мясцовай адміністрацыі. Ix узнікненне стала магчымьш дзякуючы стварэнню шырокага пісана- га права, што ў сваю чаргу выклікала неабходнасць новай прафесіі - юрыста.

Другім судом, адлучаным ад органаў дзяржаўнага кіра- вання, быў падкаморскі суд. Судовыя справы па спрэчках аб межах землеўладанняў феадалаў знаходзіліся ў цэнт- ры ўвагі саміх землеўладальнікаў і дзяржаўных органаў. Асабліва шмат такіх спраў было ў гаспадарскім судзе, які не быў у стане іх своечасова разглядаць. Каб пазбавіцца цяжкасцяў у вьфашэнні гэтьк спраў, у 1566 г. быў ство- раны спецыяльны межавы суд - падкаморскі.

У гэтьш судзе зямельныя спрэчкі вырашаў падкаморый з удзелам саміх бакоў. Пасада падкаморыя лічьшася гана- ровай і прыбытковай, таму што значная частка судовьк пошлін, што ўносілі бакі, ішла ў даход суддзі. Паводле Статута 1566 r., падкаморьш прызначаўся непасрэдна гасу- дарам. 3 1588 г. чатырох кандыдатаў на гэтую пасаду вы- біралі на павятовых сойміках, а пасля аднаго з іх зацвяр- джаў гасудар. Памочнікам падкаморыя ў вьшярэнні і вызначэнні межаў землеўладанняў быў каморнік, якога прызначаў падкаморый са згоды мясцовьк феадалаў.

Разгляд справы ў падкаморскім судзе адбываўся на месцы межаў землеўладанняў. Там жа падкаморый слухаў тлумачэнні бакоў, паказанні сведак, разглядаў пісьмовьм доказы, выносіў сваё рашэнне, паказваў на мясцовасці, дзе павінна праходзіць мяжа, вызначаў межавыя знакі. Рашэнні падкаморскага суда падлягалі неадкладнаму вы- кананню, але маглі быць абскарджаны ў гаспадарскі або Галоўны суд. Калі ж узнікала паміж бакамі спрэчка аб праве ўласнасці на маёнтак або зямлю ці іншыя патраба- ванні на маёмасць, падкаморскі суд такіх патрабаванняў не разглядаў і прапаноўваў бакам звярнуцца з іскам у земскі суд.

Ha новьк прынцыпах выбарнасці і ўдзелу прадстаўнікоў гарадскога насельніцтва будаваўся і войтаўска-лаўнічы суд у гарадах. Гэтаму суду бьші падсудныя як крымінальныя, так і грамадзянскія справы. Войтаўска-лаўнічы суд складаўся з войта, яго намесніка лендвойта і лаўнікаў (засядацеляў), якія выбіраліся мяшчанамі. Дробныя і нязначньш правапа- рушэнні і спрэчкі сярод мяшчан разпшдалі гарадскія бурмістры, якія прызначаліся войтам ці выбіраліся мяшчанамі. Вой- таўскаглаўнічьм і бурмістраўскія суцы слвараліся ў гарадах адразу ж пасля атрымання шрадам граматы на Магдэбургскае права. Такія граматы ў XVI ст. мелі ўсе значныя гарады Беларусі.

Стварэнне выбарных, незалежных ад адміністрацыі судоў, хаця б толькі для некаторых саслоўяў, сведчыла пра новы этап ў развіцці прававой культуры грамадства, імкненні да паступовага ўсталявання прававога парадку ў дзяржаве. Выбарны незалежны суд быў прасякнуты за- дачамі служэння не толькі інтарэсам дзяржавы, але і правам асобных людзей, задачамі абароны правапарадку нават ад органаў дзяржаўнай улады. Так, скаргі на незаконныя дзеянні ваяводаў, старостаў і іншых службовых асоб маглі падавацца ў земскія і гродскія суды, а апеляцыі на іх пастановы ў Галоўны суд. Гэты радыкальны паварот у прававой тэорыі і поглядах на ролю суда ў грамадстве Беларусі ў XVI ст. пачаў ажыццяўляцца ў Заходняй Еўропе толькі ў ХѴП-ХѴІП стст. Статут 1588 г. у значнай ступені паставіў дзейнасць мясцовай адміністрадьн пад кантроль суца.

Пераўтварэнне суда з органа абароны дзяржаўных інтарэсаў і правячай вярхушкі ў орган абароны асобнага чалавека прывяло да істотных змен і ў працэсуальным праве, да сцвярджэння новых прынцыпаў: публічнасці, права на ўдзел адваката (пракуратара) у працэсе, спабор- ніцтва бакоў і зараджэння тэорыі свабоднай ацэнкі дока- заў пры захаванні фармалізму працэсу.

Адначасова з новымі палажэннямі судовага ладу ў Стату- це бьші адлюстраваны і тыпова феадальныя старыя права- выя нормы, якія замацоўвалі суд феадала над залежньші ад яго людзьмі. Працягваў дзейнічаць старажытны копны суд.

Копныя суды ўзніклі ў старажьггньш часы, і ў іх дзей- насці доўгі час захоўваліся многія магічныя і язычніцкія абрады. Судцзямі копнага суда бьші простыя людзі - конныя мужы і копньм старцы. Гэта, як правіла, сяляне-домаўласнікі. Колькасць судцзяў на капе не бьша пастаяннай. Часцей за ўсё на капу збіраліся 10-20 копных мужоў і старцаў, але іх магло бьщь і значна больш. Ha капе прысутнічаў прадстаўнік дзяржаўнай або панскай адміністрацыі (возны або віж), які наглядаў зазахаваннем копных звычаяў і копнага права. Копнае права не прытрымлівалася саслоўнага падзе- лу грамадства, характэрнага для феадалізму, а таму ў не- каторых актах копных судоў шляхціц, баярын і просты селянін выступаюць як раўнапраўныя суб’екты працэсу. Збіраліся на капу і іншыя людзі, якія непасрэдна не ўдзельнічалі ў разглядзе спраў, але маглі садзейнічаць копнаму правасудцзю і разам з тьш пераймалі і засвой- валі копныя звычаі і права.

Згодна з народнай мудрасцю ад суда патрабуецца, каб ён быў хуткім, справядлівым, міласцівым, даступным для кожнага і танным. Копны суд адпавядаў гэтым патраба- ванням. Ён быў хуткім, бо пачынаў дзейнічаць па крымі- нальных справах неадкладна. Як толькі выяўлялася зла- чынства адразу ж збіралася «гарачая» капа, пачынала вы- шук і праследаванне злачынцы. Па цывільных справах капа збіралася аператыўна, як толькі бьша магчьшасць яе сабраць. Копны суд быў судом справядлівым, бо ў ім, як шляхціц так і просты селянін карысталіся роўньші пра- вамі. Копнае права не прызнавала саслоўнага падзелу грамадства. Справядлівасць копнага рашэння засноўва-

лася на тым, што яно выносілася не на аснове феадальна- га заканадаўства, якое стварала розныя палёгкі шляхце і духавенству, а на аснове народнай правасвядомасці коп- ных мужоў.

Міласціваець копнага суда заключалася ў тьш, што ён не быў звязан жорсткімі нормамі феадальнага заканадаў- ства і мог падвергнуць злачынца да выплаты штрафу па- цярпеламу або абмежавацца лёгкім цялесным пакаран- нем. Разам з тым вельмі часта копньш суды выносілі смя- ротныя пакаранні за кражу коней і іншай хатняй жывёлы, бо кража каня або вала падрывала сялянскую гаспадарку. Жорсткасць пакаранняў у сярэднявеччы засноўвалася перш за ўсё на ідэі застрашэння пагэнцыяльных злачьшцаў.

Даступнасць і таннасць копнага суда засноўвалася на тым, што для ўзбуджэння ў ім справы не патрабавалася аніякай выплаты папярэдняй пошліны або вьпсанання складаных папярэдніх дзеянняў.

У копных суцах разглядаліся пераважна справы простых людзей, але маглі разшядацца і справы, якія закраналі інта- рэсы паноў шляхты, асабліва калі тьм былі істцамі і заці- каўленымі ў хуткім выяўленні і пакаранні злачынца

Падсуцнасць спраў копнаму суду не была дастагкова акрэслена. Ён мог разглядаць справы пра забойства, ка- лецтва і пабоі, аб крадзяжах і грабяжах, аб патравах, па спрэчках аб межах сярод сялян, і інш. Дзейнічаў копны суд на акрэсленай тэрьггорыі ў радыусе прыкладна 2-3 мілі (15-20 км). Звычайная капа збіралася на пастаянным месцы - на капавішчы, дзе насыпалася ўзвьшіша, масці- лася зямля, рабіліся лавы. «Гарачая» капа, якая збіралася для пошуку злачынца і яго затрымання адразу пасля ўчы- нення злачынства, пастаяннага месца збору не мела.

Для копнага судаводства бьшо характэрна спалучэнне дзейнасці следчага і судовага органаў. Так, калі было

зроблена злачынства, адразу збіралася «гарачая» капа з бліжэйшьгх суседзяў і пачынала «гнадь след» - праследа- ваць злачынца. Калі яго ўдавалася злавіць, то гэтая ж капа яго і суцзіла. Згодна з копным правам злачьшец мог быць пакараны адразу, нават смерцю. Следчыя дзеянні маглі праводзіцца і на звычайнай капе, якая збіралася, каб вы- явіць і асудзіць злачынцаў, да трох разоў. Трэцяя, або прысяжная, капа праводзіла сваё следства пад прысягай усіх копных мужоў, якія павінны бьші прысягнуць, што ім нічога невядома пра злачьшца.

Пастановы копных судоў, як правіла, абскарджанню не падлягалі і выконваліся адразу, але прысутныя возны або віж маглі загрымаць выкананне. Дзейнасць копных судоў на Беларусі спынілася ў канцы XVIII ст.