Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай

Пасля Люблінскай уніі ўзаемаадносіны паміж Вялнсім княствам Літоўскім і Польшчай у значнай меры заставаліся такімі ж, як і пры персанальнай уніі да 1569 г. Новьш было толькі тое, што гэты саюз дзвюх дзяржаваў быў дапоўнены ўтварэннем новай канфедэратыўнай шматнацьшнальнай дзяржавы - Рэчы Паспалітай (Рэч Паспалітая - даслоўны пераклад з лацінскай мовы слова respublica), хоць па акту Люблінскай уніі Вялікае княства Літоўскае павінна было зліцца з Польшчай і страціць сваю самастойнасць.

Сацыяльна-эканамічная структура грамадства на Беларусі ў гэты перыяд заставалася без кардынальных змен. Па-ранейшаму захоўваўся феадальна-прыгонніцкі лад, але больш вьфазна сталі выяўляцца капіталістычныя адносіны ў нетрах старога ладу. У таварна-грашовыя адносіны больш інтэнсіўна ўключаліся як паны, так і ся- ляне, якія былі вьшушаны, каб заплаціць пану чынш гра- шьша, прадаваць частку сваёй прадукцыі або ісці на заробкі. У гарадах і панскіх маёнтках пачалі ўтварацца новыя мануфактуры па перапрадоўцы мясцовай сыравіны. Будаваліся новыя дарогі, масты. У1784 г. было завершана будаўніцтва канала Агінскага, які злучыў Нё-

ман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалася будоўля Днепра-Бугс- кага канала. Вышэйшьші органамі дзяржаўнай улады ў Рэчы Паспалітай бьші кароль і Сойм. Прававое становішча караля вызначалася агульнадзяржаўньші актамі - «Пакта канвента» і «Генрыхаўскімі аргыкуламі», а на Беларусі і ў Літве яшчэ і Статутам 1588 г. «Пакга канвента» ўтрьшлівала шэраг абавязкаў, якія былі прапанаваны да падпісання Ген- рыху Валуа пры абранні яш на каралеўскі прастол у Рэчы Паспалітай у 1573 г. Потым па іх узору заюпочаліся пагадненні і з іншьші кандыдатамі на каралеўскі трон.

Адначасова з «Пакта канвента» ў 1573 г. былі распра- цаваны і «Генрыхаўскія артыкулы». У іх змяшчаліся ac- ноўныя прынцыпы, што вызначалі паўнамоцтвы кара- леўскай улады і сойма. У адрозненне ад «Пакта канвента», які складаўся для кожнага прэтэндэнта на каралеўскі прастол і заключаўся з ім, «Генрыхаўскія артыкулы» насілі нязменны характар і кожны нанава абраны кароль абавязаны быў іх пацвердзіць. У сувязі з тым, што Генрых Валуа іх не пацвердзіў, яны набылі сілу закона толькі пры каранацыі Стэфана Баторыя 30 мая 1576 г. і пасля пацвярджаліся ўсімі каралямі Рэчы Паспалітай. У іх аб- вяшчалася свабоднае абранне караля, свабода хрысціянскага

веравызнання, абавязак склікаць сойм раз на два гады на шэсць тыдняў, не склікаць агульнае апалчэнне (паспалітае рушэнне) без згоды сойма, мець пры сабе пастаянны ca- вет з 16 сенатараў-рэзідэнтаў. Забаранялася вызначаць новыя падаткі і пошліны без згоды сойма. У выпадку вай- ны апалчэнне павінна было знаходзіцца ў межах дзяржа- вы, а пры пераходзе межаў выплачваць кожнаму ратніку па 5 грыўняў. Прадугледжвалася, што калі кароль дзейнічаў насуперак праву і сваім абавязкам, то шляхга мела права адмовіцца ад падпарадкавання каралю і выступіць супраць aro>>(Historia Polski. -Warszawa, 1957. Т. 1. - S. 300). Адмовы ад падпарадкавання абвяшчаліся ў выглядзе канфедэрацый (Слуцкая - 1767 r., Барская - 1768, Таргавіцкая - 1792 г. ).

Соймы Рэчы Паспалітай падзяляліся на звычайныя, што склікаліся каралём, і надзвычайныя, калі склікаліся кіраўніком каталіцкай царквы ў Рэчы Паспалітай Прыма- сам, у выпадку смерці караля або яш адмаўлення ад прастола.

Сойм Рэчы Паспалітай складаўся з трох «соймавых cac- лоўяў» (станаў): караля, сенага і пасольскай ізбы (палаты

дэпутатаў). Лічьшася, што пасольская ізба была рашаючай часткай сойма, але фактычна яна нічога вырашаць не магла. Агульныя (вальныя) соймы Рэчы Паспалітай засядалі ў Варшаве, а з 1673 г. кожны трэці сойм збіраўся ў Гародні. У сенат уваходзілі ўсе каталіцкія архіепіскапы і епіскапы, ваяводы, кашталяны і некаторыя службовыя асобы вярхоў- ных органаў кіравання Польшчы і Вялікага княства Літоўскага, усяго 140-150 сенатараў. Пасольская ізба складалася з выбіраемых прадстаўнікоў павятовай шляхты. У сярэдзіне ХѴІП ст. у складзе пасольскай ізбы было 236 дэ- путагаў (Польский сейм. — Варшава, 1959. — С. 16).

Усімі справамі на сойме кіравалі вярхі каталіцкага ду- хавенства і некалькі сем’яў буйных землеўладальнікаў- магнатаў, якія праз сваіх стаўленікаў кантралявалі выба- ры дэпутатаў на лавятовых сойміках і накіроўвалі іх паводзіны на вальных соймах. Соймы збіраліся, як правіла, адзін раз на два гады не больш чым на шэсць тыдняў. Для прьшяцця рашэнняў патрабавалася аднага- лоснае іх ухваленне. Кожны дэпутат валодаў правам на- кладаць на любое рашэнне і ўсю работу сойма забарону - свабоднае вета, што вяло да бяссілля сойма. Акрамя таго, усе дэпутаты з паветаў абавязаны былі дакладна прытрымлівацца інструкцый, атрьшаньк на павятовых сойміках, што ў сваю чаргу стварала цяжкасці ў рабоце.

Кампетэнцьш агульных соймаў Рэчы Паспалітай была шырокай. Лічылася, што сойм можа вырашаць усе

пытанні дзяржаўнага кіравання і заканадаўства. Да спе- цьшльнай кампетэнцыі сойма адносіліся: выбранне кара- ля, скліканне апалчэння, абвяшчэнне вайны і заключэнне міру; вызначэнне падаткаў з шляхты для вядзення вайны. У 1601 г. быў прыняты закон, згодна з якім прысваенне простаму чалавеку шляхецкага звання магло праводзіцца толькі па прадстаўленню сената і дэпутатаў сойма, а для феадальна-залежнага чалавека патрабавалася яшчэ і згода яго пана. У пачатку XVII ст. соймавымі пастановамі былі створаны камісіі па ўдакладненню межаў паміж Вялікім княствам Літоўскім і Польшчай. У 1646 г. сойм прыняў пастанову аб уключэнні ў склад Вялікага княства гарадоў Лоева і Любеча з прылеглымі да іх раёнамі.

Для кантролю над паступленнем і расходаваннем гра- шовьгх сродкаў Вялікага княства Літоўскага па рашэнню сойма ствараўся адасоблены ад Польшчы фінансавы тры- бунал, які камплектаваўся з прадстаўнікоў Вялікага княства Літоўскага. Фінансавая адасобленасць Вялікага княства захоўвалася да апошніх дзён яго існавання. Да 1775 г. на мяжы з Польшчай дзейнічалі мытныя канторы і спага- нялася пошліна за ўвоз і вываз купецкіх тавараў.

Рашэнні соймаў Рэчы Паспалітай падзяляліся на тры групы: 1) датычьшіся ўсёй Рэчы Паспалітай аб вышэй- шьгх органах улады, падатках і іншых агульных справах; 2) мелі дачыненне да Польшчы; 3) мелі сілу для Вялікага княства Літоўскага. Як правіла, апошнія ў соймавых да- кументах вылучаліся ў спецыяльны раздзел.

У сярэдзіне XVIII ст. у Рэчы Паспалітай разгарнулася вострая палітычная барацьба прыхільнікаў рэформаў дзяржаўнага ладу з рэакцыйньші коламі каталіцкага ду- хавенства і буйных феадалаў.

умоў. Рэакцьтньш колы жадалі захаваць у недагыкальнасці старыя феадальньш парадкі, не лічыліся з агульн анародньм і і агульнадзяржаўнымі інтарэсамі. He атрьшліваючы падгрымкі сярод народа, яны пайшлі на змову з суседнімі манархічньмі дзяржавамі - Аўстрыяй, Расіяй і Прусіяй.

Дзейнасць рэфарматараў асабліва актьтізавалася пас- ля смерці караля Аўгуста III у 1763 г. Канвакацыйны сойм 1764 г. прыняў шэраг пастаноў, паводле якіх абмяжоўва- лася прьшяненне вета па фінансавых справах, а дэпута- ты сойма вызваляліся ад абавязку прытрьшлівацца інструкцый, атрьшаных ад павятовых соймікаў. У якасці часовых органаў кіравання былі створаны дзве камісіі па фінансавых пытаннях: адна — для Польшчы, другая -для Вялікага княства Літоўскага. У верасні 1764 г. на элек- цыйньш сойме каралём Рэчы Паспалітай быў абраны ўраджэнец Беларусі (маёнтак Волчын Берасцейскага па- вета) стольнік Вялікага княства Літоўскага, Станіслаў Панятоўскі, пляменнік канцлера Вялікага княства Літоўскага Міхаіла Фрэдэрыка Чартарыйскага. Новаму каралю на каранацыі было дадзена яшчэ імя — Аўгуст. Ён у 1755-1758 гг. прыязджаў у Пецярбург, быў блізка знаё- мы з Кацярынай, будучай царыцай, у сувязі з чым яго кан- дыдатура на каралеўскі прастол бьша падтрымана царскім урадам. Пасля яго выбрання ўнутрыпалітычная барацьба набыла яшчэ больш востры характар, асабліва рэлігійная барацьба праваслаўных, уніятаў і пратэстан- таў супраць засілля каталіцкагадухавенства. Каталіцкаму духавенству ўдалося, карыстаючыся соймавьмі пастановамі 1717, 1733 і 1736 гп, абмежаваць у палітычных правах іншаверцаў, што выклікала іх пратэсты і з’явілася пры- чынай для ўмяшання замежных дзяржаваў ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Пры падтрымцы Pacii 20 сакавіка 1767 г. у Слуцку беларускія іншаверцы абвясцілі канфе-

дэрадьгю, патрабуючы ад кіруючых колаў Рэчы Паспалітай адмены ўсіх дыскрымінацьшных нормаў у адносінах да праваслаўных і прагэстантаў.

Сойм, які сабраўся ў кастрычніку 1767 r., павінен быў абмеркаваць пьгганні аб ураўнанні ў правах праваслаў- HbDC і прагэстантаў з католікамі і не дапусціць правядзення рэформаў дзяржаўнага ладу, чаго патрабавалі ўрады Pacii і Прусіі. Яшчэ ў сакавіку 1764 г. гэтьш дзяржавы заключылі паміж сабой пагадненне, згодна з якім узялі на сябе абавязацельства не дапускаць сілай зброі рэфор- маў дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай. Але гэтьш дзяржавы, выкарыстоўваючы рэлігійныя спрэчкі ў Рэчы Паспалітай, патрабавалі ўраўнання ў правах усіх хрысціян. Ha сойме бьша ўтворана камісія для падрыхтоўкі рашэн- ня аб ураўнанні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі. Камісіяй быў падрыхтаваны ў лютьш 1768 г. дагавор з Расіяй аб прадастаўленні свабоды вьпсанання рэлігійных культаў і некаторым ураўнанні ў правах некатолікаў з католікамі. Ha сойме 1768 г. бьгу прыняты закон пад назвай «Кардьшальньм правы», які замацаваў непахіснасць свабоднага прымянення вета, захавання шляхецкіх прывілеяў і недапушчэння рэформаўдзяржаў- нага ладу. Разам з тьш у «Кардынальных правах» меліся і некаторыя новьш нормы. Так, паводле арт. 19 уласнікі маёнткаў пазбаўляліся права прыгаворвадь залежных ад іх сялян да пакарання смерцю, а арт. 20 пашыраў дзеянне арт. 1 раздз. 12 Стагута Вялікага княства Літоўскага 1588 r., якім вызначалася крымінальная адказнасць пшяхціца за забойства простага чалавека на тэрьггорыі Польшчы.

У тым жа 1768 г. у горадзе Бары (паўднёва-заходняя Украіна) была абвешчана яшчэ адна канфедэрацыя, якая заклікала да барацьбы за адмену раўнапраўя праваслаў- ньос і захаванне ўсіх ранейшьос правоў шляхты. У гіадтрым- ку барскіх канфедэратаў выступіла Турцыя, якая пачала вайну з Расіяй. Скарыстаўшы тое, што Расія бьша занята вайной з Турцыяй, Аўстрьм ў 1769-1770 гг. акупіравала частку Польшчы і Украіны, а Прусія ў 1770 г. паўночна- заходнюю частку Польшчы і прапанавала Pacii заклю- чыць дагавор аб сумесным падзеле Рэчы Паспалітай. Да Pacii па першаму падзелу Рэчы Паспалітай (1772) адьшілі ўсходнія раёны Беларусі з гарадамі Полацкам, Віцебскам, Оршай, Магілёвам, Рагачовам, Гомелем.

Па наказу Кацярыны П ад 28 мая 1772 г. гэтая тэрыторыя бьша ўключана ў дзве нанава створаныя губерні - Пскдўскую і Магілёўскую. Вызначалася, нгго «суд іpacnpaeco> ў гэтых землях па асабістых справах павінны праводзіцца па мяс- цовых «законах і звычаях і іхмоваю», г. зн. паводле Статута 1588 r., а «справы ж, што парушсші спакой і цішыню грамадзян», падлягалі разшяду ваўстановах, «кои от власти верховной на тоустроены» (БЭФ. Т. 3. —С. 26). Такім чынам, крыніцамі права ў гэтых губернях па найбольш важных крымінальных справах, асабліва па дзяржаўных злачынствах, з’яўляліся Саборнае ўлажэнне 1649 r., «Ар- тыкул воінскі» і іншыя заканадаўчьм акты рускай дзяржа- вы. Дакладнагаразмежавання, паякіх крьшінальных справах прьшяняліся нормы Статута 1588 r., a па якіх - рускае заканадаўства, не было. Указам Сенага ад 8 мая 1773 г. у далучаных да Расійскай імперыі дзвюх беларускіх губернях ствараліся губернскія і правінцыяльныя суды. Суддзі гэтых суцоў выбіраліся толькі шляхтай, якая мела не менш як 10 сялян мужчынскага полу, а выбранымі маглі быць шляхціцы, якія мелі не менш як 20 сялян. Змяняўся, У

параўнанні са Статутам, час пасяджэння земскіх судоў. Яны павінны бьші разглядаць справы толькі ў чашры зімовыя месяцы, г. зн. з 1 лістапада па 1 сакавіка. Указам сената ад 28 жніўня 1773 г. забаранялася прадаваць беларускіх сялян без зямлі, бо «белорусское шляхетство издавна не імело сего в обыкновении» (Там жа. - С. 50).

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай дзейнасць рэфарматараў па пераўтварэнню даяржаўнага ладу ў значнай ступені стрьшлівалася замежньш умяшаннем. Кацярына II, жадаючы яшчэ больш падпарадкаваць свайму ўплыву Рэч Паспалітую, лічыла неабходным стварыць выканаў- ча-распарадчы орган, які б вьжонваў указанні царскага пасла. Такім органам стала створаная ў 1775 г. Пастаянная рада, якая складалася з 36 радцаў (18 сенатараў і 18 дэ- путатаў), якш выбіраліся соймам. Аднак гэтая Рада аказалася няздольнай кіраваць дзяржаўньші справамі і факшчна Рэч Паспалітая працягвала заставацца дзяржавай без урада, а сама Рада была ліквідавана ў 1789 г. Кароль Станіслаў Аўгуст і яго бліжэйшыя супрацоўнікі садзейнічалі развіццю асветы ў дзяржаве. У 1765 г. быў створаны кадэцкі корпус, у якім навучаліся будучьш афіцэры. У 1773 г. сойм утварыў Адукацыйную камісію, якой даручаўся нагляд за народнай адукацьый, шшльнымі праграмамі і падручнікамі. Яна ведала вьшучэннем грашовых сродкаў на адукацыго. Гэта камісія з’явілася першьш правобразам міністэрства асветы. Развіццё асветы садзейнічала росту свабодамыснасці і актьшізацыі дзейнасці прькільнікаў рэформаў дзяржаўнага ладу.

3 60-х гг. XVIII ст. пачалося эканамічнае ажыўленне, пашырьшіся мануфактуры, актывізаваўся ўнутраны і між- народны гандаль, значна ўзрасло эканамічнае значэнне гарадской буржуазіі. Узмацнялася агульнасць інтарэсаў буржуазіі і шляхты. Усё гэта вьпслікала неабходнасць вы-

дання законаў, якімі пашьфаліся б правы буржуазіі і абмяжоўваліся правы беззямельнай шляхты. У 1775 г. бьші выдадзены законы, якія дазвалялі беларускім мяш- чанам набываць феадальныя маёнткі, а шляхце займацца прадпрыемніцкай дзейнасцю і гандлем без страгы сваіх шляхецкіх правоў. Значнай колькасці багатых мяшчан было нададзена званне шляхты. Мяшчане дробных гара- доў і мястэчкаў былі пазбаўлены часткі сваіх правоў. Законам 1776 г. Магдэбургскае права было захавана толькі ў Берасці, Вільні, Ваўкавыску, Гародні, Коўні, Лідзе, Менс- ку, Мазьфы, Наваградку, Пінску і Троках. Ba ўсіх астагніх гарадах і мястэчках Беларусі і Літвы Магдэбургскае права адмянялася, а судовыя справы паміж жыхарамі сталі вырашацца судом старостаў. У гэтьш жа законе ўсім мяшчанам гарантавалася недатьйсальнасдь іх уласнасці, забяспечвалася «cea6oda купецстеа, гандлю і рамястеа, кугті і продажу дамоў, участкаў і ўсякай маёмасці, npa- ea свабоднага пераезду і пакідання свайго месца жыхар- ствсг» (Volumina Legum. Petersburg, 18®). Т. 8. S. 567-568). 3 мэтай навядзення парадку ў гандлі былі ўведзены адзіньш меры даўжыні, аб’ёму і вагі ва ўсім Вялікім кня- стве Літоўскім. Тьш самым была зроблена спроба зблізіць іх з адзінкамі вьшярэння іншых дзяржаваў, у тьм ліку і Польшчы.

2.