Цывільнае (грамадзянскае) права

Цьшільнае феадальнае права на Беларусі ў XVI ст. склалася пад уздзеяннем таварна-грашовых адносін і гандлёва- га капіталу, што спрыяла зараджэнню ў яго нетрах нормаў, характэрных для буржуазнага права і яго ўсесаслоўнасці.

рэгуляваліся ў залежнасці ад класавай і саслоўнай прьшалежнасці людзей. Аб’ём правамоцтваў суб’ектаў цывільна-прававых адносін залежаў таксама ад веравыз- нання, прававога становішча калектыву (горада, вёскі) і становішча асобы ў дадзеным калектыве або ў сям’і.

Найбольш поўнай праваздольнасцю валодалі дзяржа- ва, царква, манастыры, князі і паны. Яны маглі свабод- на, без усялякіх перашкод распараджацца сваёй маёмас- цю. Значнай праваздольнасцю валодалі і дробныя шляхціцы, якія не мелі права самастойна распараджацца маёнткамі і землямі, атрьшанымі ад пана за службу ў часовае валоданне.

Праваздольнасць простых свабодных людзей у феа- дальным грамадстве не бьша роўнай. Напрыклад, мяшча- не Вільні, Полацка, Віцебска, Мінска, Г ародні карысталіся больш шырокімі правамі, чым свабодныя людзі, якія жьші ў вёсках і малых гарадках - мястэчках. Абмежаваную праваздольнасць мелі залежныя сяляне, у якіх не было права свабодна, без дазволу пана ці яго адміністрацьгі, распараджацца нерухомай маёмасцю. Яшчэ меншай праваздольнасцю валодалі палонныя і чэлядзь нявольная (дворная). Яны не маглі распараджацца маёмасцю, складаць тэста- менты і нават атрымліваць маёмасць па тэстаменту.

Цывільная дзеяздольнасць мужчын прызнавалася з 18 гадоў, а дзяўчаг з 13 фаздз.

Асобы, якія не здольныя былі разумець характар сваёй дзейнасці («дурні», «шалёньш»), поўнасцю пазбаўляліся цывільнай дзеяздольнасці, іх правы абаранялі іх законныя прадстаўнікі (бацькі і блізкія родзічы) і апекуны.

Цэнтральнае месца ў цывільным праве займалі нормы рэчавага і абавязацельнага права, якія замацоўвалі за па- нуючьш класам права ўласнасці і іншыя маёмасньш правы на прьшады і сродкі вытворчасці, чым забяспечвалася прававая аснова эксплуатацыі працоўных.

Сярод аб’ектаў права ўласнасці галоўнае значэнне надавалася маёнткам і землям, якія апрацоўваліся феадаль- на-залежнымі людзьмі і чэлядцзю нявольнай. У цывільным праве адлюстроўваліся наступныя правы на рэчы: уласнасць, валоданне (дзяржанне, уладанне), залог (застава), сервітуты.

Для абазначэння ўласнасці ў заканадаўстве XVI ст. ужываўся тэрмін «властность», якім падкрэслівалася поўная ўлада суб’екта адносна гэтай рэчы. Разам з тым ужываліея і такія тэрміны, як «отчьша», «купля», у якіх галоўная ўвага надавалася крьшіцы набыцця ўласнасці. Ужыванне розных тэрмінаў для вызначэння права ўласнасці сведчыць аб тьш, што права прыватнай уласнасці на зямлю і маёнткі яшчэ толькі замацоўвалася, і права феадальнай уласнасці на зямлю паступова перара- стала ў права неабмежаванай буржуазнай уласнасці.

Характэрнай рысай феадальнага права ўласнасці і ва- лодання было тое, што ўласнік маёнтка або зямлі нёс спе- цыяльныя павіннасці, якія былі ўласцівы для гэтага маёнтка або зямлі, і пры пераходзе права ўласнасці да іншай асобы гэтыя павіннасці пераходзілі разам з маёмасцю, у тым ліку і вайсковая служба. Напрыклад, шляхціц або мешчанін, які купіў баярскую або сялянскую зямлю, калі ён не атрьшліваў вызвалення ад павіннасці, выконваў тьш павіннасці, што і яго папярэднік. Так, у грамаце, вы- Дадзенай у 1581 г.

ли бы uimo большей кгрунтов от подданых прикупили тогды с тых кгрунтов будут повинны повинность вше- лякую чинити и полнити так, яко тые подданые наши с тых кгрунтов чинили и полнили». Г эта грамата сведчыць таксама аб тьш, што яшчэ ў 1581 г. меў месца продаж зямлі простымі людзьмі, што тічылася законным з’явішчам. Духоўныя асобы ці мяшчане, якія куплялі шляхецкія маёнткі, павінны былі несці з гэтых маёнткаў вайсковую службу (раздз. 2, арт. 1).

Паводле Статута 1588 r., зямельныя ўладанні феадалаў падзяляліся на тры асноўныя катэгорыі: 1) вотчыну, або дзедаўшчыну; 2) маёнтак, выслужаны ці атрьшаны ў ка- рыстанне (дзяржанне) на пэўны час («до живота», «до волі господарской»); 3) купляніны - маёнткі, набытьм паводле дагавора куплі-продажу навечна. Куплянінамі ўласнік мог распараджацца без усялякіх абмежаванняў. Распараджэнне вотчынамі было да 1566 г. абмежаваным, нельга было прадаць болей адной трэцяй часткі маёнтка без дазволу родзічаў, а аддадзены ў заклад (заставу) маёнтак мелі права выкупіць родзічы. Выслужанымі маёнткамі ўладальнік мог распараджацца толькі са згоды вярхоўнага ўласніка, ад якога быў атрыманы маёнтак ва ўладанне.

Буйнейшым уласнікам земляў і маёнткаў на Беларусі ў XVI ст. была феадальная дзяржава. Права дзяржаўнай уласнасці на зямлю і маёнткі ў перьшд феадалізму было, па сутнасці, нічым іншым, як правам калектыўнай уласнасці вярхоў, якія трымалі ў сваіх руках як дзяржаў- ную ўладу, так і дзяржаўную маёмасць і атрымлівалі ад яе розныя карысці. Права ўласнасці асобных феадалаў і дзяржаўная ўласнасць у феадальнай дзяржаве складалі адзіную феадальную ўласнасць.

Зямельны фонд асобных феадалаў - гэта землі, якія ўваходзілі непасрэдна ў маёнтак, а таксама землі, якімі карысталіся феадальна-залежныя сяляне. Права ўласнасці феадалаў на зямлю вынікала ў першую чаргу з падараванняў гасудара, падпарадкавання і закабальвання свабодных сялян або гвалтоўнага захопу іх земляў, а так- сама ў выніку набыцця земляў і маёнткаў у парадку куплі- продажу, наследавання і г.

Ha Беларусі, як і ў іншых краінах, асабліва да сярэдзіны XVI ст., прьвнавалася ў пэўнай ступені абмежаванае права ўласнасці на зямлю за сялянамі. Вырасла яно з фактычнага ўладання і апрацоўкі зямлі. У старажытныя часы сяляне жылі ў невялікіх вёсках або нават асобньмі сем’ямі паміж лясоў і балот. Суседнія паселішчы аб’ядноўваліся дзеля аба- роны ад нападу злачьшцаў, разам вьпсонвалі дзяржаўныя і грамадскія павіннасці, агульнымі сіламі падтрымлівалі не- абходны парадак і сумесна прьггрымліваліся старых звы- чаяў і рэлігійных культаў. У вытворчых адносінах такія аб’яднанні сялян - сяло, воласць - не з’яўляліся адзіным працоўньш калектывам, хоць і карысталіся агульна некагорьші непадзеленымі землямі, лясамі, сенажацямі, па- шай, рэкамі і азёрамі, і неслі розныя павіннасці. Сяляне лічьші сваёй тую зямлю, якую агрымалі ў спадчьшу ад баць- коў і дзядоў і на якой прадавалі самі. Такая зямля называла- ся «отчынай», «дзедзінай» і мела яшчэ назву «бацькаушчы- ны», радзімы, чьм яшчэ больш падкрэслівалася права сялян на сваю зямлю. Гэта права ў XTV-XV стст. забяспечвалася звычаёвым правам і прызнавалася як феадаламі, так і елужбовымі асобамі дзяржаўнага апарагу. Аднак у XVI ст. кіруючьш вярхі пачынаюць адмаўляць сялянам у праве ўласнасці на зямлю. Найбольш дакладна гэта было запісана ва «Уставе навалокі» 1557 r., дзе сцвярджалася, што «кметь и вся его маетность наша ест». Статут таксама не прызна- ваў права ўласнасці на зямлю ў сялян і забараняў купляць яе ў іх без дазволу пана або панскай адміністрацыі.

У 1566 г. Берасцейскі сойм ухваліў закон, якім усім фе- адалам дазвалялася «именъя свои отчизные и земские материстые и выслуженые, купленые и яким колъвек обычаем набытые и названые, не смотрены mpemee и двох частей... што хотя от них водле доброе воли своее и мысли, отдати, продати, даровати и записати заставити, от детей и близких отдалити» (Статут 1566 г. Раздз. 7, арт. 1). Такім чынам, права феадальнай уласнасці збліжалася з правам буржуазнай уласнасці на зямлю і маёнткі.

У феадальным праве, вельмі блізкім да права ўласнасці, бьшо права ўладання (дзяржанне). Уладанне разумелася як фактычнае валоданне зямлёй або рэччу. Дзяржанне пры ак- рэсленых абставінах магло перайсці ва ўласнасць. Напрьшіад, пры ўладанні нерухомай маёмасцю больш як 10 гадоў яна магла стаць уласнасцю (раздз. 3, арт. 43, 45). Аднак гэта правіла не распаўсюджвалася на маёнткі, атрыманьш ад пана ў дзяржанне залежньші ад яго людзьмі, а таксама на маёнткі, перададзеныя ў заклад. Права феадальнай уааснасці і права ўладання былі блізкімі паміж сабой, бо сярэднія і дробныя феадалы, якія знаходзіліся ў васальнай залежнасці ад буйных магнатаў, не мапгі без іх ведама і дазволу свабодна распарад- жацца сваімі ўласньмі маёнткамі. Уладанне, як і ўласнасць, падлягала суцовай абароне. Уладар маёнтка або зямлі, наваг калі ён не меў дастатковага прававога дазволу на ўладанне, але карыстаўся пэўны час плёнамі з гэтага ўладання, меў права прад’явіць у судзе іск нават супраць законнага ўласніка, калі той без суцовага рашэння самаўпраўна сабраў ураджай з гэтай зямлі або нанёс шкоду ўладару фаздз. 9, арт. 23). Ha абарону права ўладання бьші накіраваны і тэрміны даўнасці: для рухомьк рэчаў - тры гады, для нерухомьк - дзесяць гадоў (раздз. 3, арт. 45; раздз. 7, арт. 10).

Рост вытворчасці і развіццё гандлю выклікалі значнае па- шьфэнне крэдыгна-грашовьгс адносін, што ў сваю чаргу за- патрабавалауніфікацьгі і больш поўнай рэгламентацыі пра- вавьгх нормаў якія рэгулявалі забеспячэнне крэдьгга закладам маёмасці. Заклад на нерухомую маёмасць праводзіўся ў дзвюх формах. Гэта, па-першае, перадача закладзенай маёмасці крэдытору, прычьш ён эксплуага- ваў перададзеньгх яму разам з маёнткам залежных люд- зей у лік працэнтаў па пазыцы і мог пераўступаць свае правы іншым асобам, і, па-другое, іпатэка-заклад у форме запісу даўгоў на маёнткі ў судовьгх кнігах без перада- чы маёнтка крэдьггору. Рухомыя рэчы маглі перадавацца ў заклад без пісьмовага засведчання ў службовьк асоб, але з захаваннем пэўнай формы пагаднення.

Сервітуты як рэчавае права карыстання чужой рэччу былі добра вядомы праву Беларусі XVI ст. Напрыклад, жыхары гарадоў і вёсак карысталіся правам браць дровы і будаўнічыя матэрыялы на ўласньш пагрэбы ў дзяржаў- ных лясах і пушчах, маглі пасвіць жывёлу. збірадь грыбы і ягады, трымаць пчаліныя борці, праходзіць і праязд- жаць праз чужыя землі. Сервітутныя правы забяспечваліся звычаёвым і пісаным правам фаздз. 10, арт. 3).

Працэс юрыдычнага афармлення рэчавых правоў феадалаў на землі быў завершаны ў XV-XVI стст. Увесь зямельны фонд, не ўключаны ў маёмасць

свецкіх і духоўных феадалаў, манастыроў, гарадоў і мяшчан, абвяшчаўся ўласнасцю дзяржавы, інакш ка- жучы, знаходзіўся ў калектыўным уладанні кіруючых вярхоў, князёў і паноў.

У XVI ст. адбьшіся карэнныя змены ў абавязацельным праве, якое стала прыстасоўвацца да больш інтэнсіўнага грамадзянскага абароту і эканамічнага закабальвання прадоўньк. Законам прадугледжвалася неаднолькавая пра- ваздольнасць суб’ектаў у абавязацельствах. Залежны чала- век не меў права без згоды свайш пана заключаць пагадненні аб зямлі, ларучыцца па абавязацельству на суму больш за чатыры капы грошаў (раздз. 9, арт. 28). У вьшадку невыканання свайго абавязацельства вольны просты чала- век мог быць перададзены крэдыторудля адпрацоўкі доўгу і сграчваў сваю свабоду. Апрача таго, закабальванне проста- га свабоднага чалавека магло наступіць і па загадзя заклю- чанаму абавязацельству, якое павінна бьшо афармляцца пісьмова фаздз. 7, арт. 8). У законе значная ўвага надавалася абавязацельствам з дагавораў куплі-продажу, абмену, пазыкі, закладу і інш., а таксама з-за прычынення шкоды.

Усе здзелкі, як правіла, павінны былі заключацца ў прысутнасці сведак і з вьнсананнем некаторых рытуаль- ных дзеянняў - рукабіццё, магарыч, памятнае і інш. Здзелкі аб зямлі павінны былі запісвацца ў службовьк асоб у прысутнасці сведак, а потьш заносіцца ў актавыя кнігі земскага суда. Пісьмовая форма прадугледжвалася і для дагавора пазьнсі на суму звьші 10 коп грошаў.

Сістэма абавязацельнага права, вьпсладзеная ў Статуце 1588 r., была высокаразвітай і рэгулявала грамадзянскія прававыя адносіны ў гэтай галіне на прадягу двух стагод- дзяў. Яна была ўключана ў складзены ў 30-я гг. XK ст. Збор мясцовых законаў заходніх губерняў Расійскай імперыі, г. зн., лічылася прыдатнай і ў XK ст.

Спадчыннае права рэгулявала парадак пераходу маёмасці нябожчыка да іншых асоб. Яно складала ca- мастойны інстытут цывільнага права. Спадчыннае права вылучылася ў Статутах 1529, 1566 і 1588 гг. У Статуце 1588 г. замацоўвалася агульнае палажэнне, па якім «по смерти отцов и маток дети их сынове и дочки от отчизны и матершны не мають быти отьдалены. Але онй сами и их щадки властные кровные и близкие правом npu- рожаным и слушне набытым звычаем стародавним, и теж статутом первым и теперешним, маютъ посегну- mu и одержати и тые добра на пожиток свой обороча- mu вечными часы» (раздз. 3, арт. 17). Паводле закона спадчыннікамі у першую чаргу прызнаваліся дзеці спад- чынадаўцаў і іхнія нашчадкі, але толькі народжаныя ў закошшм шлюбе, не аб’яўленыя бацькам незаконнымі і не пазбаўленыя права на спадчыну. Спадчьшнікамі другой чаргі прызнаваліся браты і сёстры спадчынадаўцы.

Пры наяўнасці сыноў дочкі не наследавалі нерухомых маёнткаў бацькі, а атрымлівалі толькі адну чацвёртую частку кошту маёмасці, незалежна ад колькасці сьшоў і дачок. Мацярынскі маёнтак яны наследавалі ў роўных долях з братамі. Жонка пасля смерці мужа атрымлівала частку маёнтка мужа, але не больш як трэць, у пажыццё- вае валоданне, а спадчыннікамі лічыліся дзеці або сваякі мужа па мужчынскай лініі (блізкія па мячы). Унесены ў дом мужа пасаг жонкі ў выпадку яе смерці, калі не было дзяцей, вяртаўся ў той дом, з якога выйшаў, г. зн. перада- ваўся яе родным (раздз. 5, арт. 19). У Стагуце 1588 г. была прадугледжана магчьшасць атрымання жонкай у спадчыну маёнтка, калі маёнтак быў набыты ў сумесным шлюбе, а дзяцей у яе з мужам не было, «тогды пры всей маетности жона ocmamu маетъ» фаздз. 5, арт. 21).

Абмежаванне правоў жанчын атрымліваць у спадчыну маёнткі мужа, а таксама абмежаваная магчымасць паз- баўлення дзяцей спадчыны былі звязаны з феадальнай павіннасцю ўладальнікаў маёнткаў несці вайсковую службу і выстаўляць пэўную колькасць ратнікаў.

Паводле Статута 1588 r., бацькі адносіліся да трэцяй чаргі спадчыннікаў пасля дзяцей і братоў спадчьшадаў- цаў. Усе астагаія родзічы і сваякі адносіліся да чацвёртай чаргі. Пры адсутнасці законных нашчадкаў і тэстаменту на карысць іншых асоб маёмасць прызнавалася вымарач- най і паступала ў казну. He маглі набываць маёмасць па тэстаменту асобы, пазбаўленыя шнару, і выгнаннікі - вы- валанцы. Палонныя і чэлядзь дворная маглі набываць маёмасць па тэстаменту толькі пасля атрымання асабістай вольнасці.

Законам прадугледжвалася, што не мелі права завяш- чаць: непаўналетнія дзеці, асобы, якія страцілі вольнасць па суду, манахі, палонныя, чэлядзь дворная, псіхічна хворыя (яны маглі завяшчаць сваю маёмасць толькі пасля выздараўлення), выгнаннікі і пазбаўленыя гонару. Феа- дальна-залежныя людзі маглі завяшчаць чужым асобам толькі адну трэцюю частку сваёй рухомай маёмасці, а дзве трэці павінны былі пакідаць дзецям, калі ж іх не было, то гэтымі дзвюма часткамі распараджаўся пан.

Шляхціц меў права завяшчаць чужым асобам толькі адну трэцюю частку маёнтка, а дзве трэці павінен быў пакінуць дзецям або сваім блізкім. Выключэнне з гэтага правіла было зроблена толькі ў адносінах да завяшчання на карысць гасудара.

Абмежаванне правоў феадала завяшчаць усю маёмасць чужым людзям у абход сваіх законных спадчыннікаў знаходзілася ў супярэчнасці з іх правам свабодна прада- ваць, дараваць і мяняць маёнткі. Гэта супярэчнасць узнікла таму, што заканадавец пад ціскам развіцця тавар- на-грашовьгх адносін прымушаны быў дазволіць шляхце больш свабодна ўдзельнічаць у розных грашовых здзел- ках і адначасова імкнуўся захаваць прававую аснову феа- дальнага землеўладання.

Такім чынам, у спадчьшным праве, як і ва ўсім праве XVI ст., выявіліся старыя нормы феадальнага права і пачаткі новых нормаў буржуазнага.

Сямейнае права Беларусі найбольш выразна захавала старажытныя звычаі і нормы звычаёвага права, аднак і ў яго бьші ўнесены некаторыя змяненні. Яно рэгулявала і замацоўвала асабістыя і маёмасньш адносіны, якія ўзніклі са шлюбнага саюза, адносіны сваяцтва, апекі, усынаўлення і прыняцця іншьк асоб у сям’ю. Нормы ся- мейнага права садзейнічалі забеспячэнню феадальнага грамадскага ладу, адасобленасці прывілеяванага саслоўя шляхты, гарантавалі захаванне права ўласнасці на асноў- ныя сродкі вьггворчасці ў фамільньш уладанні феадала.

Галоўная ўвага ў новых нормах сямейнага права, якія былі ўключаны ў Статут 1588 r., засяроджвалася на маё- масных адносінах у сям’і. Неабходнай часткай шлюбнага дагавору становіцца пагадненне аб пасагу, абрадзе «вено», забеспячэнні правоў на сумесную і асабістую ма- ёмасць. Ha шлюбна-сямейнае права значны ўпльгў мела царкоўнае права і рэлігійныя абрады. Шлюб афармляўся ў некалькі этапаў. Спачатку ад імя жаніха засылаліся да нявесты і яе бацькоў сваты. Потым, калі бьша на шлюб узаемная згода, рабіліся заручьшы (змовіны). Пры зару- чынах дамаўляліся аб пасагу і іншых маёмасных адносінах будучых мужа і жонкі. Заручьшы маглі рабіцца яшчэ ў дзіцячым узросце будучых мужа і жонкі. Калі ў сям’і мелася некалькі дачок на выданні, то абавязкова трэба бьшо выдаць спачатку старэйшую, а потьш наступную за ёй па ўзросту.

Законам прадугледжвалася, што кожны, хто выдаваў «дочку сваю замуж, u даючы за нею посаг або выправу», перад тым як яе выдаць, павінен узяць ад зяця запіс, якім бы ён запісаў жонцы вено на адной трэцяй частцы свайго маёнтка фаздз. 5, арг. 1, 2).

Для прызнання шлюбу неабходна было выканаць ак- рэсленыя вясельныя абрады - у нявесты распляталі касу, садзілі на пасаг, зводзілі маладых, абсьшалі на шчасце жытам, аўсом. Гулялася вяселле з пачастункамі, музыкай, песнямі і танцамі. Вяселле было не толькі сямейнай ypa- чыстасцю. Яно прыдавала шлюбу грамадскую вядомасць і пацвярджэнне, сведчыла аб яго законнасці. 3 распаўсюд- жаннем хрысціянства ўводзілася і патрабаванне царкоўна- га вянчання, яюое было абавязковым для шляхты, каб мець доказы шляхецкага паходжання дзяцей фаздз. 3, арг. 28).

Уступаць у шлюб магпі асобы, якія дасягнулі пэўнага ўзросту (дзяучаты з 13, а хлопцы з 18 гадоў), не знаходзіліся ў другім шлюбе, не былі паміж сабой у блізкім радстве.

Па царкоўных правілах хрысціянам забаранялася ўступаць у шлюб з мусульманамі, іудзеямі, яны спачатку павінны былі прыняць хрысціянства. Па правілах каталіцкай царквы ўступаць у шлюб не дазвалялася каталіцкім ксяндзам, а таксама асобам, якія ўжо раней былі ў трох шлюбах. Удава магла ўступіць у другі шлюб не раней, чьш праз шэсць месяцаў пасля смерці мужа.

Шлюб павінен быў адбьшацца са згоды бацькоў мала- дьк або іх блізкіх, а таксама жаніха і нявесты. Калі дзяў- чына выходзіла замуж без згоды бацькоў або блізкіх родзічаў, то яна магла бьщь пазбаўлена пасату і права на спадчыну. Але ў выпадку смерці бацькоў і забароны бра- тоў або ініітых родзічаў выдаць дзяўчьшу замуж, яна магла атрымаць дазвол на шлюб ад дзяржаўнай адміністрацыі і тады не пазбаўлялася правоў на пасаг і іншую маёмасць.

Пры ўступленні ў шлюб феадальна-залежных сялян, калі жанчьша выходзіла замуж у другую мясцовасць, неабход- на было атрымаць дазвол панскай адміністрацыі ці самога пана і заплаціць «вывадную куницу» у памеры ад 6 да 12 грошаў, а пры выхадзе замуж удавы «куница» выплачвала- ся ў 20 грошаў.

Асабістыя ўзаемаадносіны мужа і жонкі ў сям’і складаліся ў залежнасці ад іх характараў, паходжання, маёмаснага становішча. Прызнанне ў законе маёмасных правоў жанчыны, а таксама роўныя правы яе адносна дзяцей забяспечвалі жанчыне некаторую свабоду ў здзяйсненні яе павіннасцей як гаспадыні ў доме, а не як рабыні ці служанкі мужа. Муж лічыўся галавой сямЧ, асабліва ў тых выпадках, калі трэба было выконваць розныя дзяржаўныя і грамадскія павіннасці. Ён быў законным прадстаўніком сямЧ ў дзяржаўных і судовых установах. У актавых кнігах судоў XVI ст. захавалася шмат запісаў розных здзелак, якія былі заключаны жанчынамі самастойна або разам з мужамі. Усё гэта сведчьщь аб сама- стойнай праваздольнасці жанчын. Але трэба мець на ўва- зе, што ў перыяд феадалізму, калі буйны феадал мог тва- рьщь самавольства ў адносінах да залежных сялян і бед- най шляхты, то і ў адносінах да жонкі нярэдкімі бьші здзекі - асабліва ў тых выпадках, калі жонка была з беднай сямЧ і не мела багатай і моцнай радні, здольнай абараніць яе ад дэспата мужа, бо дзяржаўныя ўстановы і службовыя aco- бы ў сямейныя справы не ўмешваліся. Разам з тьм у Ста- туце 1588 г. меўся артыкул, згодна з якім у выпадку забой- ства жонкі або мужа аднаго другім і нежадання родных узбуджаць справу ў судзе, крымінальнае праследаванне павінны бьші распачаць службовыя асобы па ўласнай ініцыятыве. За крымінальныя злачьшствы супраць жанчын грашовыя выплаты спаганяліся ў двайным памеры.

Жанчьшы бьші пазбаўлены палітычных правоў. Яны не маглі выбірацца дэпутатамі на сойм і не прымалі ўдзелу ў павятовых сойміках. Яны не маглі займаць пасады вьппэй- іпых і мясцовых службовьк асоб, не маглі бьщь суццзямі.

Маёмасньш адносіны паміж мужам і жонкай залежалі ў першую чаргу ад таго, якая маёмасць бьша ў кожнага з іх пры ўступленні ў шлюб. Калі муж быў бяднейшы за жонку і прыходзіў у яе дом (у прымы), то яго правы па распараджэнню маёмасцю бьші абмежаваны жонкай, але і ў такім выпадку ён лічыўся галавой дому і павінен бьгў несці ўсе павіннасці з гаспадаркі.

Дзеці ў сям’і, наваг дарослыя, павінны бьші слухацца бацькоў. Апошнія мапгі выдаць дачку замуж ці ажаніць сына, не пьггаючы іх згоды. Бацькі простых людзей або беднай шляхты мелі права перадаць сваіх дзяцей на службу пану.

Маёмасныя правы дзяцей у сям’і былі абмежаваньш. Прызнавалася толькі іх права на маёмасць, якую яны атрьшалі самі за асабістую службу або як спадчыну ці па- дарунак. У агульнай маёмасці сям’і доля дзяцей не бьша дакладна вызначана, хоць і не адмаўлялася іх права на не- каторую яго частку. Так, бацька не мог без прычьшы пазбавіць сына або дачку спадчыны і завяшчаць усю маёмасць чужьш людзям.

Шырокія правы мужа і жонкі па валоданню і распараджэнню асабіетай маёмасцю рабілі іх у матэрыяльных адносінах незалежнымі адзін ад другога, што пры адсутнасці ўзаемнай любові дазваляла патрабаваць ска- савання шлюбу. Па вучэнню царквы, як каталіцкай, так і праваслаўнай, шлюб скасоўваўся толькі смерцю мужа ці жонкі. Аднак на Беларусі XVI ст. праваслаўньш і католікі скасоўвалі шлюбы са згоды духавенства, мясцовых судоў ці адміністрацыі. Для гэтага дастаткова было мужу або жонцы заявіць у духоўным і свецкім судзе ці службовай

асобе мясцовай адміністрацыі аб тым, што яны жадаюць скасаваць свой пшюб і просяць дазволіць ім мець магчы- масць уступіць у новы. Характэрньш у гэтых адносінах быў запіс, зроблены ў 1557 г. Іванам Тарусам і яго жонкай Марынай у Гарадзенскім земскім суцзе. У ім гаварьшася, пгго ў сувязі з частьші сваркамі і нязгодамі пры адсутнасці ўзаемнай любові яны вырашылі скасаваць свой шлюб «й листы ростанья своего один другому под печатьми некоторых людей добрых на себе дали». Мяшчане запісы аб скасаванні шлюбу рабілі ў гарадскім магістраце.

Афармленне скасавання пшюбу сярод сялян праводзілася духавенствам, службовымі асобамі мясцовай адміністрацыі ці самім панам, які даваў дазвол на гэта, але, відаць, час- цей за ўсё яно не афармлялася пісаньш актам. Суцовыя пошліны або плата папу ці службовым асобам мясцовай адміністрацыі, а таксама пану за скасаванне шлюбу, відаць, складалі значны прыбьггак. Паводле Статута 1588 г. ва ўсіх выпадках скасаванне шлюбу павінна было раз- глядацца толькі«перед судом духовным».

У сістэме цьюільнага і шлюбна-сямейнага права значнае месца адводзілася апякунскаму праву. Апека прызначалася над непаўналетнімі і іх маёмасцю. Яна прызначалася над хлопцамі да 18 гадоў і дзяўчатамі да 13 гадоў, але калі дзяўчьша і пасля гэтага ўзросту не выходзіла замуж, то ўсё роўна не пазбаўлялася апекі. Паводде закона апекунамі лічыліся бацька або маці непаўналетняга, а таксама бліжэйшыя родзічы. Чужыя людзі маглі прызначацца апекунамі па тэстаменту бацькоў або па рашэнню суца. У сувязі з саслоўным характарам грамадства апякун прызна- чаўся з таго саслоўя, да якога належаў апяканы, бо апякун павінен быў несці ўсе павіннасці, якія паграбаваліся з маёмасці апошняга, і валодаць не меншай дзеяздольнасцю, чьш уладальнік, які пакінуў маёмасць непаўналетняму.

Апякун, прызначаны судом, павінен быў мець свой уласны маёнтак, быць ураджэнцам Вялікага княства Літоўскага, не вельмі старым, добра весці сваю ўласную гаспадарку. He маті бьщь алекунамі служьщелі рэлігійных культаў, за выключэннем выпадкаў, калі яны самі мелі ўласныя маёнткі ў тым жа павеце. Апякун не меў права прадаваць, дарыць, мяняць або іншым спосабам траціць маёнтак апяканага. Іскі аб прысуджэнні маёмасці непаўналетніх прыпыняліся да іх паўналецця, за выключэннем некаторых спраў.

Кароткі агляд найбольш важных нормаў цывільнага і шлюбна-сямейнага права дазваляе сцвярджаць, што к канцу XVI ст. на Беларусі склаліся неабходныя сацыяль- на-эканамічньш і прававыя ўмовы ўсталявання пачаткаў новага буржуазнага права, якія аказалі ўпльгў на развіццё грамадска-прававых ідэй і прававой культуры.

3.