Дзяржаўнае і ваеннае права

Дзяржаўнае права, якое дзейнічала на Беларусі ў XV- VII стст., бьшо добра распрацаваньш у граматах і статутах і забяспечвала грамадскі і дзяржаўны лад, суверэнітэт дзяржавы, асноўныя правы і абавязкі грамадзян, замацо- ўвала асноўныя прынцьты ўсёй прававой сістэмы, у ім атрьшалі адлюстраванне ідэі Рэфармацыі і гуманізму.

У нормах дзяржаўнага права, выкладзенага ў Статуце 1588 r., быў замацаваны феадальны грамадскі лад і разам з тьш утрьшліваліся нормы, яьсія рэгулявалі новае буржуаз- нае права. Так, у Статуце абвяшчалася фармальная роў- насць усіх перад законам,—усе павінны судзіцца «тым од- ным правом писаным»(раздз. 1, арт. 1), хоць сам закон не быў роўны для ўсіх. Напрыклад, простым людзям, неншяхціцам, забаранялася даваць больш ці менш значныя пасады ў дзяржаўным апараце (раздз. 3, арт. 18). Яны не дапускаліся на соймы. Ix уцзел у паттычным жьшді абмяжо- ўваўся толькі мясцовымі валаснымі справамі, хоць у Стаіуце і гаворыцца, нгго ўсе простьш людзі нароўні з феадаламі ўдзельнічаюць у выбранні гасудара (раздз. 3, арт. 2).

Да часу выдання Стагута тэрыторьш Вялікага княства Літоўскага падзялілася на ваяводствы - Берасцейскае, Віленскае, Відебскае, Мінскае, Мсціслаўскае, Наваградскае, Полацкае, Трокскае і зямлю Жмуцскую. У іх склад уваходзілі 22 паветы, 18 з якіх былі беларускімі (раздз. 3, арт. 7).

Адасобленасць Вялікага княства Літоўскага ад Польшчы бьша юрыдычна замацавана ў Статуце 1588 г. Яго складальнікі не ўнеслі ніводнага артыкула, які б мог

ушчаміць суверэнітэт княства. Больш таго, Статут усюды падкрэслівае адасобленасць Вялікага княства і абавязвае гасуцара захоўваць недатьпсальнасць яго тэрыторыі і нават вярнуць яму адлучаныя ад яго землі (раздз. 3, арт. 1, 4). Строга выконваўся артыкул, які забараняў давадь чужа- земцам, у тым ліку і палякам, землі, пасады, чыны і званні фаздз. 3, арт. 12).

Усё насельніцтва Стагут падзяляе на саслоўі: шляхту, духавенства, мяшчан і простых людзей.

Галоўнай павіннасцю шляхты была ваенная служба. Прававое становішча ўсяго гэтага саслоўя рэзка адрознівалася ад становішча простых людзей. Толькі шляхціц меў права займаць пасады ў дзяржаўным апара- це і судзе, свабодна купляць і прадавадь маёнткі і вало- даць феадальна-залежньші сялянамі, без аплаты мьггных пошлін вывозіць на продаж за мяжу прадукты, вырабле- ныя ў сваёй гаспадарцы, актыўна ўдзельнічаць у павятовых сойміках і быць абраным у дэпутаты на агульнадзяр- жаўны сойм. Шляхціцу гарантавалася асабістая свабода, ён быў вызвалены ад падаткаў і павіннасцей, за выклю- чэннем ваеннай службы і падаткаў на вайну.

Паводле Статута, простыя людзі таксама падзяляліся Ha некалькі груп. Найбольш багатыя з іх - гэта панцыр- ныя і путныя слугі, якія па «Уставе на валокі» 1557 г.

называліся баярамі путнымі і надзяляліся за службу дзвюма валокамі зямлі (42 га). Бортнікі, цягльм людзі павінны былі працаваць у панскім маёнтку і выконваць іншыя павіннасці. Потьм ішлі чэлядзь дамовая, розныя рамеснікі, мяшчане фаздз. 12, арт. 3, 4, 5, 6).

Асноўнае абмежаванне правоў сялян заключалася ў адмаўленні права ўласнасці на зямлю і ў забароне набы- ваць ва ўласнасць маёнткі і землі. Так, у арт. 26 раздз. 3 падкрэслівалася, пгго просты чалавек, не атрымаўшы шляхецкай годнасці, не мае права набываць шляхецкіх маёнткаў і земляў. Уласнікам усіх сялянскіх земляў прыз- наваўся толькі феадал ці феадальная дзяржава. Феадаль- на-залежны чалавек не меў права без дазволу свайго пана змяніць месца жыхарства ці пайсці да другога феадала (раздз.

Прававое становішча мяшчан адрознівалася ад становішча шляхты і сялян. Мяшчане амаль усіх беларускіх гарадоў у XV-XVlll стст. атрьмалі спецыяльньм граматы на Магдэбургскае права, якое дазваляла ім ствараць у горадзе органы кіравання, не падуладньга мясцовым старостам і вая- водам. Узначальвалі кіраванне войт, бурмістры і радцы. Мяшчане ўсіх дзяржаўных гарадоў былі асабіста свабоднымі людзьмі. Яны маші мяняць сваё месца жькарства і выязд- жаць за мяжу, ім гарантавалася права ўласнасці на маёмасць, а ў некаторых выпадках нават на маёнткі, але яны не дапускаліся на дзяржаўныя пасады і не мелі сваіх прадстаўнікоў ні ў панскай радзе, ні ў сойме. Аднак ім дазва- лялася ўдзельнічаць у мясцовых гарадскіх сходах (соймах), дзе разглядаліся гарадскія справы, яны мелі права аб’ядно-

ўвацца ў саюзы па прафесіях - цэхі і рэлігійна-асветніцкія і дабрачьшныя арганізацыі - брацгвы.

Дзяржаўнае права Вялікага княства Літоўскага рэшамен- тавала структуру і кампетэнцьпо вярхоўньк органаў дзяр- жаўнай улады княства і ігнаравала органы Рэчы Паспалітай. Уся сістэма органаў дзяржаўнай улады і кіравання княства будавалася на агульньк прынцыпах феадальнага права: стварэнні льгот і пераваг класа феадалаў і саслоўя шляхты і недапушчэнні простьос людзей у органы кіравання; юры- дычньш замадаванні няроўнасці сярод розных сацьмлышх груп насельніцгва і падзяленні яш на саслоўі.

Кіраўніком дзяржавы і галоўнай асобай ва ўсёй сістэме дзяржаўньос органаў прызнаваўся вялікі князь, які назы- ваўся ў Статуце «господарем». Пасля Люблінскай уніі 1569 г. ўсе вялікія князі Літоўскія былі адначасова каралямі Польшчы і каралямі агульнай саюзнай дзяржавы - Рэчы Паспалітай. У Статуце 1588 г. вялікі князь Літоўскі назы- ваецца каралём толькі ў прыкладзеных да Статута дзвюх граматах, выдадзеных ад імя Жыгімонта Ш Вазы, і ў прысвячэнні, напісаным Л.

Вялікаму князю як галаве дзяржавы належалі шырокія правы ў галіне ўнутранага кіравання і знешніх адносін. Ён меў права весці міжнародньм зносіны, пасылаць і прымаць паслоў, заюпочаць міжнародныя пагадненні, yc- тупаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір. Ён лічыўся кіраўніком усіх вышэйшьк выканаўча-распарад- чьк органаў, знімаў і прызначаў вьппэйшых службовьк асоб, яму належала права распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і казной, права надорвання маёмасцю, чьшамі і званнямі. Ён валодаў правам заканадаўчай ініцыятывы, і за яго подпісам выдаваліся ўсе найважнейшьм дзяржаўна-пра- 8aebW акты. Вялікі князь меў права ажыццяўляць вьппэй-

шы суд у дзяржаве, а таксама мілаваць асуджаных. 3 гэтага пераліку правоў вялікага князя відаць, што да яго кампетэнцыі адносіліся ўсе найважнейшьш пытанні дзяр- жаўнай улады і кіравання, але ажыццяўляў гэтыя паўна- моцтвы вялікі князь не аднаасобна, а, як правіла, з удзелам Рады, сойма і службовых асоб вярхоўнага кіравання.

Прававое становішча вялікага князя Літоўскага было тыповым для становішча абмежаванага феадальнага ма- нарха, аб чым сведчъщь Стагут 1588 r., аднак меліся і сур’ёз- ныя адрозненні ў выбарнасці і большай абмежаванасці правоў у галіне заканадаўства і суца.

Абмежаванасць улады гасудара замацоўвалася ў Ста- туце па-рознаму: у адных выпадках гэта было выкладзе- на ў форме клятвы і абяцання вялікага князя захоўваць пэўныяправы (раздз. 1, арт. 2; раздз. 3, арт. 1, 2,4,12,13), у другіх — у форме непасрэднай забароны. Так, забараня- лася гасуцару без дазволу сойма пачынаць вайну ці выз- начаць падаткі на ваенныя патрэбы (раздз. 2, арт. 2), вы- даваць законы, якія б супярэчылі Статуту фаздз. 3, арт. 5), пазбаўляць пасад і званняў (раздз. 3, арт. 13), выдаваць без дазволу сойма новыя законы (раздз. 3, арт. 15) і да т. п.

У абмежаванні ўлады гасудара першачарговае значэн- не мела Рада. У яе склад уваходзілі два каталіцкія епіскапы, ваяводы, кашталяны, некаторьм старосты, самыя важныя службовыя асобы цэнтральнага кіравання і некаторыя буйныя феадалы па асабІстых запрашэннях.

Рада была пастаянна дзеючым выканаўча-распарад- чьш, заканадаўчьш, кантралюючьш і судовьш органам. Свае ўладныя паўнамоцтвы яна ажыццяўляла сумесна з вялікім князем, а ў яго адсутнасць (а гэта здаралася даволі часта, калі гасудар вьшзджаў у Польшчу) - і без яго. БягУ' чьш пггодзённьш справы ў Радзе выконвалі, як правіла, старшыя паны радныя. Да іх адносіліся: віленскі

каталіцкі епіскап, віленскія ваявода і кашталян, трокскія ваявода і кашталян, а таксама службовыя асобы цэнтраль- нага кіравання - маршалак земскі, гетман найвышэйшы, канцлер, падскарбі. Пры вырашэнні найболын важных пы- ханняў Рада збіралася ў поўным складзе ці нават збіраліся соймы. Уладныя паўнамоцтвы Рады кантраляваліся вялікім князем і соймам. У сваёй дзейнасці яна вымушана была ўлічваць стан барацьбы класаў і асобных груповак унутры пануючага класа, а таксама знешнепалітычныя абставіны. Усё гэта прьмушала яе дзейнічаць з пэўнаю ашядкай і даволі часта склікаць агульнадзяржаўныя соймы, каб зару- чьщца падтрымкай усяш саслоўя шляхты.

Прававое становішча Рады было замацавана ў агульназемскіх прывілеях 1492 і 1506 гг. У Статуце 1588 г. пра паноў радных упамінаецца толькі ў некалькіх артыку- лах (раздз. 1, арт. 28; раздз. 2, арт. 11; раздз. 4, арт. 30,52,56).

Значнае месца ў Статуце адводзіцца прававому рэгуля- ванню парадку фарміравання і дзейнасці сойма Вялікага княства Літоўскага. Сойм як саслоўна-прадстаўнічы орган класа феадалаў і саслоўя шляхты ўзнік у выніку працята- га гістарычнага працэсу, які ідзе сваімі каранямі ў перыяд вечавых народных сходаў старажьггаасці.

Працэс пераўтварэння шырокіх сходаў ваеннаслужылых людзей у прадстаўнічы орган саслоўя адбываўся паступова па меры юрыдьгшага афармлення правоў і прывілеяў шляхты. У XVI ст. у склад сойма ўваходзілі ўсе паны радныя, вярхі каталіцкага і праваслаўнага духавенства, павятовыя старосты, харужыя, буйныя феадалы знакамітых фамілій па персанальных запрашэннях і па два дэпутагы ад шляхты з кожнага павета (раздз. 3, арт. 6). Дэпутаты ад павятовай шляхты атрымлівалі наказы-інструкцыі, якімі яны павінны былі кіравацца на сойме.

Кампетэнцыя сойма не была дакладна вызначанай. Маглі вырашацца любьш пьгганні, што выносіліся на яго абмерка- ванне гасударам або Радай. Але меліся i справы, якія тычы- ліся выключна кампетэнцыі сойма: выбранне вялікага князя, абвяшчэнне мабілізацыі ваенных сіл (паспалітае рушэнне), збор сродкаў на вядзенне вайны, заключэнне ваенных саю- заў, заключэнне уніі з Польшчай, вызначэнне новых падагкаў і павіннасцей, прьшяцце найбольш важных заканадаўчых акгаў, ажыццяўленне правасудцзя па некаторых дзяржаў- ных злачьшствах. Уся праца сойма папярэдне рыхтавалася панамі. Яны прызначалі час і месца яго склікання, рыхтавалі праекты ўхвал. Прадстаўнікі ад паветаў маглі падавадь просьбы і скаргі шляхты сваіх паветаў, адказы на якія даваў гасудар, параіўшыся толькі з Радай.

Прававая рэгламентацыя парадку выбрання дэпутатаў (паслоў) на сойм, склікання, іх спецыяльная кампетэнцыя абазначаны ў Статуце 1588 г. Парадак жа працы сойма ажыццяўляўся на аснове практыкі, якая ўжо склалася да таго часу. Соймы маглі праводзіцца як у закрытых памяш- каннях — найчасцей у касцёлах або цэрквах, так і на вольным паветры - на плошчах гарадоў і мястэчак. Кіраваў пасяджэннямі маршалак земскі. Ён жа абвяшчаў прьшя- тьм рашэнні ці адказы гасуцара па заяўленых просьбах.

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. перад кожным соймам Рэчы Паспалітай склікаўся сойм Вялікага княства Літоўскага ў г. Слоніме (раздз. 3, арт. 8). Ha гэтым сойме выпрацоўваліся абавязковыя інструкцыі, якія вызначалі мэты і задачы ўсіх прадстаўнікоў Вялікага княства на агульным сойме Рэчы Паспалітай, і абмяркоўваліся справы княства. Перад кожньш агульным соймам і пасля яго збіраліся павятовьм соймікі. Кожны з ix, выбраўшы пас- лоў на галоўны сойм, вызначаў ім грашовьм сумы на да- рогу (не менш як 120 ці 160 коп грошаў на дваіх), пры

павышэнні цэнаў на прадукты харчавання гэтая сума магла бьщь павялічана (раздз. 3, арт. 7). Заканадаўчая дзейнасць сойма і Рады ў XVI ст. была плённай і найболып значнай за ўвесь час існавання Вялікага княсгва Літоўскага.

Ha соймах Вялікага княства выпрацоўваўся агульны накірунак знешняй і ўнутранай палітыкі дзяржавы. Дзя- куючы соймам павышалася палітычная актыўнасць усяго саслоўя шляхты, умацоўвалася ідэя адзінства ўсёй дзяржавы, якая складалася са слаба сцэнтралізаваных аблас- цей; хутчэй вырашаліся патрэбы насельніцтва асобных мясцовасцей у цэнтральных органах дзяржаўнай улады. Сойм служыў форумам вострай ідэалагічнай барацьбы, абмяжоўваючы ўладу вялікага князя і часткова Рады.

Ha ўсе вышэйшыя пасады ў дзяржаве прызначаліся буйныя феадалы некалькіх найбольш знагных фамілій, — толькі ўраджэнцы Вялікага княства Літоўскага, якія мелі пэўную адукацьпо ці практычны вопыт дзяржаўнай службы. Усе пасады даваліся пажыццёва, і ні гасудар, ні Рада не мелі права без віны адабраць іх (раздз. 3, арт. 14).

Аналіз нормаў Статута, што вызначылі структуру, кам- петэнцыю і характар дзейнасці цэнтральных устаноў і самых важных службовых асоб, прыводзіць да высновы, што бьші ў ім дастаткова поўна і тэарэтычна добра pac- працаваны нормы дзяржаўнага права, якія мелі прагрэсіўнае значэнне для свайго часу. У іх выразна абаз- начьшіся прынцып падзелу ўлад і зараджэнне органаў галіновага кіравання ў асобе маршалка земскага, гетмана, канцлера, падскарбія і інш.

Структура і кампетэнцыя мясцовых органаў дзяржаў- нага кіравання ні ў Статуце, ні ў іншьгх прававых ак гах не атрымалі разгорнутага асвятлення і замацавання, таму ніто гэтая сістэма склалася ў глыбокай старажытнасці і !стотна не змянілася. Большасць дробных княстваў, што ўвайшлі ў склад Вялікага княства Літоўскага, захаваліся як адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі - ваявод- ствы, паветы, воласці са сваімі органамі кіравання.

У сярэдзіне 60-х гг. XVI ст. была завершана рэформа адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу, і ўся тэрьгго- рьм дзяржавы была падзелена на ваяводствы, паветы, воласці, ці дзяржанні. Нягледзячы на змены ў сістэме мяс- цовых органаў, іх дзейнасць карэнна не перабудавалася. Па-ранейшаму мясцовьш феадалы ў кожным павеце захоўвалі сваё пануючае становішча. Сепаратызм асобньк земляў быў ім выгодны, таму што ўмацоўваў іх палітычнае панаванне і ў той жа час быў выгодны ўсяму класу феада- лаў. У вьшіку бьші выдадзены заканадаўчыя акгы ў вьшлядзе абласных, гарадскіх і валасньк грамат, накіраваньм на за- хаванне мясцовай аўтаноміі і абмежаванне самавольства службовьк асоб і ўпарадкаванне іх дзейнасці.

Вьппэйшай службовай асобай у сістэме мясцовых орга- наў кіравання быў ваявода, які ўзначальваў адміністрацыйньм, гаспадарчьм, вайсковыя і ў значнай ступені судовьш органы на тэрьггорыі ваяводства. Яму пад- парадкоўваліся наступньш службовьм асобы: кашталян - па ваенных справах; падваявода ~ па адміністрацыйных; ключнік і скарбнік - па гаспадарчьк; канюшы, лоўчы і інш. Сваю дзяржаўна-адміністрацыйную дзейнасць ваяво- ды вьпсонвалі разам з мясцовьші соймікамі і радамі, у якія ўваходзілі князі і паны ваяводства.

Прызначаўся ваявода з ліку багатых і знатньк феада- лаў, ураджэнцаў Вялікага княства Літоўскага, вялікім князем і Радай пажыццёва. Пры назначэнні ваяводы ў Полацкае або Віцебскае ваяводства папярэдне патрабава- лася атрымаць згоду мясцовьк феадалаў прыняць дадзе- нага кандьвдата. Апрача таго, і пасля назначэння ваяводЫ ў гэтьм ваяводствы мясцовьш феадалы мелі права яго

замяніць. У сваіх ваяводствах ваяводы павінны былі праводзіць у жыццё пастановы і распараджэнні цэнт- ральных устаноў і клапаціцца аб забеспячэнні інтарэсаў мясцовага насельніцтва. Адначасова ваявода быў членам Рады і, як член цэнтральнага ўрада, меў магчьшасць спа- лучаць інтарэсы мясцовьш з агульнадзяржаўнымі.

Галоўнай павіннасцю ваяводы бьшо захаванне феа- дальнага правапарадку на сваёй тэрыторыі, а таксама агульнае кіраўніцтва эксплуатацыяй усіх крыніц дзяр- жаўных і вялікакняскіх даходаў, арганізацыя ўзброеных сіл ваяводства, судовыя справы, залічаныя да яго кампетэнцыі. Капггалян, які камандаваў ваенньші сіламі галоўнага замка ваяводства і мясцовым апалчэннем, разам з ваяводам засядаў у Радзе.

Кіраўніком адміністрацьгі ў павеце быў староста. Ha- значаўся ён, як і ваявода, гасударам і Радай з ліку буйных феадалаў. Г этая пасада вельмі часта разшядалася як дадат- ковая крьшіца даходаў радных паноў, а павіннасці, звяза- ныя з пасадай, выконваў яго намеснік — падстароста.

Уладныя паўнамоцтвы старосты на тэрьггорыі свайго павета бьші падобны да паўнамоцтваў ваяводы. Службо- вае становішча яго залежала ад таго, якія пасады ён яшчэ займаў, ад сваяцкіх сувязяў і паходжання. Павінен ён быў таксама наглядаць за падтрыманнем парадку на падведа- маснай тэрьггорыі, за гаспадаркай у дзяржаўных маёнт- ках (фальварках), клапаціўся аб захаванні ў добрым стане замкаў і іншых грамадскіх збудаванняў, разглядаў судовыя справы і наглядаў за выкананнем судовых паста- ноў вышэйшых судоў у сваім павеце.

Па мясцоваму кіраванню староста карыстаўся Шырокімі паўнамоцтвамі, незалежнымі ад улады ваяво- Ды, бо засноўваліся яны на старых традыцыях і звычаях Улады мясцовых князёў. Яго намеснікам па грамадскіх і

ваенных справах быў павятовы маршалак, які разам з xa- ружым збіраў павятовую шляхту ў час паспалітага py- шэння і вёў яе да месца збору. Ён жа, як правіла, стар- шынстваваў на пасяджэннях павятовага сойміка.

Захоўваліся ў паведе таксама старажытныя пасады ключніка, канюшага, гараднічага, ляснічага, цівуна, харужага і іншых службовых асоб.

Вялікая ўвага ў дзяржаўньш праве надавалася мясцо- вьш ваяводскім і павятовым соймікам, наякія збіраліся ўсе пшяхціцы павета або ваяводства. Ha іх выбіраліся дэпута- ты на агульны сойм, выпрацоўваліся інструкцыі, а таксама просьбы і хадайніцтвы да ўрада, заслухоўваліся справазда- чы і інфармацыя аб вальных соймах, вьшучаліся кандыда- туры на судовыя і іншыя пасады, вызначаліся памеры iia- даткаў і збораў на мясцовыя патрэбы. Праз павятовыя соймікі пшяхта абараняла свае мясцовыя інтарэсы перад цэнтральнымі дзяржаўнымі ўстановамі, непасрэдна ўдзельнічала ў палітычным жыцці дзяржавы.

Ніжэйшым органам у сістэме мясцовага дзяржаўнага кіравання бьші дзяржаўцы, якім даваліся ў часовае кіра- ванне і ўладанне двары, замкі і фальваркі. Дзяржаўцы наглядалі за гаспадаркай у маёнтках, атрымлівалі частку або ўсе даходы з маёнтка і адначасова вьпсонвалі функцыі органа дзяржаўнай улады. Яны мелі права судзіць про- cTbDc людзей, падуладных двару, замку або фальварку.

Для нагляду над феадальна-залежнымі сялянамі старосты і дзяржаўцы назначалі сельскіх войтаў, сотнікаў, дзесяцкіх.

У Падняпроўі і Падзвінні доўгі час захоўваліся сяля- не-даннікі, якія павінны былі ўносіць феадальную рэнту ў дзяржаўную казну, бо не былі ў феадальнай залежнасіД ад якіх-небудзь паноў. Органамі мясцовага самакіравання ў гэтых сялян бьші сялянскія сходы і абраныя на іхЛрар-

цы. Старцы наглядалі за выкананнем феадальньк павіннасцей сялян па будаўніцтву і рамошу замкаў, мастоў і дарог, збіралі і адвозілі ў двор ці бліжэйшы замак грашо- выя і натуральныя даніны, уцзельнічалі ў копньк суцах.

Ваеннае права Беларусі і Літвы ў XVI ст. грунтавалася на старажьггных звычаях абароны сваёй зямлі і на новьк нормах пісанага права, якое было цесна звязана з распаў- сюджваннем агнястрэльнай зброі, нгго вьпслікала перава- рот у ваеннай арганізацыі феадальнага грамадства, змену тактычньк прыёмаў бою, патрабавала прафесійнай падрьктоўкі пушкароў і ружэйных стралкоў. У сувязі з гэтым з’явіліся наёмныя атрады - гэта ўжо бьші пачаткі пастаянных армій. Ваеннае права рэгламентавала ўсе найважнейшыя пытанні ўліку ваеннаабавязаных, камп- лектавання арміі, збору апалчэння, прававога становішча гетмана, харужых і іншых асоб каманднага саставу ў арміі, парадку размяшчэння армейскіх падраздзяленняў і асобных ратнікаў, камплектавання наёмных атрадаў, адказнасці за воінскія злачынствы, парадку набыцця пра- дуктаў харчавання. Паводле старадаўняга звычаю на аба- рону сваёй зямлі і праследаванне ворагаў, якое «па народному называецца пагоняй, павінны выпраўляцца не толькі рыцары, a і кожны мужчына, якога б ён ні быў паходжання ці стану, толькі б ён быў здольны насіць зброю»(БЭФ. Т. 1. - С. 102). Г этае правіла амаль без змен захоўвалася і ў Статуце 1588 r., у якім гаварылася, што да ваеннай службы маглі прыцягвацца не толькі ўладальнікі маёнткаў, але і іншыя асобы. Так, у ім бьшо запісана: «Хочем теж мети u ўставуем абы всй подданые наши мЩане, часу навалное потребы з иншими людми наши- Ми войну служили, або з дозволеньем нашим на войну вЪіпРавовали, водлуг постановенья соймового» (раздз. 2, аРт. 1).

Соймавыя пастановы аб ваеннай павіннасці простых людзей вядомы з пачатку XVI ст. Так, па пастанове Ha- ваградскага сойма 1502 г. ўсе князі, паны, зямяне і двара- не павінны былі выстаўляць з кожных дзесяці сялянскіх двароў аднаш ратніка ў зброі, на кані, з кап’ём. Пьгганні ваеннага права вырашаліся і на соймах у 1507,1511,1514, 1528 гг. Па пастанове Сойма 1528 г. усе феадалы павінны былі выстаўляць з кожных васьмі сялянскіх служб «па- холка, на добром кони, во зброй, з древом, с прапором, на котором бы бьш панцер, прылбіца, меч або корд, сукня цветная, павеза (шчыт. - Я. Ю.) и острогй deev> (АЗР. Т. 2. — С. 188). Аб ваеннай павіннасці простых людзей было запісана ў Віцебскай і Полацкай граматах, якія загадвалі віцяблянам і палачанам быць заўсёды гатовымі несці ваенную службу. Аб удзеле простых людзей у аба- роне сваёй зямлі сведчыць і Мікола Гусоўскі ў «Песні пра зубра», выдадзенай у 1523 г.

Дзеля справядлівасці неабходна адзначыць памылко- васць сцвярджэнняў некаторых даследчыкаў нашай гісторыі, што нібыта неслі ваенную службу толькі шляхціцы. Вядома, што шляхта несла больш цяжкую ваенную павіннасць, бо калі сяляне выпраўлялі ратніка з дзесяці або васьмі двароў (служб), то шляхціц на вайну павінен быў ехаць з кожнага маёнтка. Ваенная павіннасць бьша абавязковай незалежна ад веравызнання - для праваслаўньпс, католікаў, пратэстантаў, мусульма- наў (татараў). He служьші толькі яўрэі, аднак калі янЫ прьшалі каталіцкую веру, то аўтаматычна набывалі ншя- хецкую годнасць і станавіліся ваеннаабавязанымі нароўні з іншымі шляхціцамі.

Кадыфікацыя ваеннага права ўпершыню была зроблена ў Статуце 1529 r., а потым у Стагутах 1566 і 1588 rr. Першы зборнік заканадаўчых актаў па ваеннаму правУ

«Артыкулы ваенныя» быў выдадзены па загаду віленскага ваяводы і гетмана Вялікага княства Літоўскага Міхала Казіміра Радзівіла ў 1754 г. у Нясвіжы.

У гэты зборнік былі ўключаны ваенныя артьпсулы, вы- дадзеныя ў XVII-XVIII стст.: артьпсулы ваенныя гетманскія 1609 r., артыкулы іншаземнаму войску Уладзіслава IV, салдацкія артыкулы гетмана Рыгора Хадкевіча, ваенныя артыкулы, дадзеныя гетманам Янушам Радзівілам пад Глускам, ваенныя артыкулы гетмана Міхала Казіміра Паца, ваенныя артыкулы гетмана Міхала Казіміра Радзівіла 1746 г. Апрача таго, некаторыя артыкулы ваенныя былі надрукаваны ў зборніку «Валюміна легум», выдадзеным у 1732-1782 гг.

Артыкулы ваенныя ў сваёй сукупнасці рэгулявалі ўсе важнейшыя правілы паводзін як простых ратнікаў, так і каманднага саставу, хто і як павінен несці ваенную службу, правы і абавязкі гетмана і іншых камандзіраў.

Ваеннае права Беларусі XVI-XVIII стст. было тэарэ- тычна добра распрацавана і задавальняла тагачасныя патрэбы грамадства.

2.