Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 1791 г.

Збліжэнне шляхты з буржуазіяй садзейнічала ўтварэн- ню ў палітычнай барацьбе адзінага блока прагрэсіўнай часткі шляхты і буржуазіі. Гэты блок у гістарычнай літаратуры атрымаў назву «патрыяты чная партыя».

177 дэпутаггаў, з іх 69 адносіліся да прыхільнікаў шляхец- ка-буржуазнага блока і прьггрьшліваліся рэфарматарскіх поглядаў. Яны бьші найбольш энергічцыя і дзейньм дэ- путаты. Гэты Сойм абвясціў сябе канфедэрацьмй, таму яго рашэнні прымаліся большасцю галасоў і не магло прымяняцца свабоднае вета. Да заканчэння сваіх паўна- моцтваў у 1790 г. Сойм прыняў пастанову аб падоўжанні сваіх паўнамоцтваў яшчэ на два гады і правядзенні новых выбараў дэпутатаў. Дадаткова бьшо выбрана 182 дэ- путаты, з якіх 112 бьші прыхільнікамі правядзення рэ- форм. Такім чынам, з 359 дэпутатаў Чатырохгадовага сойма 181 былі прадстаўнікамі шляхецка-буржуазнага блока і прыхільнікамі рэформ. Ha актывізацыю дэпута- таў-рэфарматараў значны ўпльгў аказвалі падзеі ў рэва- люцыйнай Францыі. Сойм у двайным складзе таксама абвясціў сябе канфедэрацьшй для таго, каб мець магчы- масць прымаць рашэнні простай большасцю галасоў.

Пераўтварэнне дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай Ча- тырохгадовы сойм пачаў з выкладання асноўных прын- цыпаў канстытуцыйнага права, замацаваных у «Карды- нальных правах», прынятых у студзені 1791 г. У іх аб- вяшчалася дамінаванне каталіцкай рэлігіі ў дзяржаве, пе- раход з каталіцкай веры ў іншую разглядаўся як крымінальнае злачынства; адначасова і асобам, якія прытрымліваліся іншых веравучэнняў, забяспечвалася свабода і бяспека ў выкананні рэлігійных культаў; дэкла- равалася вечная унія Польшчы і Вялікага княства Літоўскага ў складзе Рэчы Паспалітай і яе суверэнныя правы; Рэч Паспалітая абвяшчалася прававой дзяржавай, у якой вяршэнства належьщь толькі закону, прынятаму соймам.

ва, не будъе ігнараваць тое, што права абавязвае выкон- вацъ» (Volumina Legum. Krakow, 1889. Т. 9. S. 203-204). Асабліва важнае значэнне меў арт. 11, у якім абвяшчалася свабода слова і друку, за выключэннем пьгганняў, што да- тычаць пануючай каталіцкай веры, у інтарэсах якой магла быць устаноўлена цэнзура.

Буржуазны характар рэформ праявіўся ў законе ад 24 сакавіка 1791 r., якім бедная беззямельная шляхта пазбаўлялася права ўдзельнічаць у павятовых сойміках і прымаць уцзел у выбарах дэпутатаў на агульны сойм. Тьш самым у аснову бьгў пакладзены не саслоўны, а класавы прьшцып, характэрны для буржуазнага выбарчага права.

Для жыхароў гарадоў і мястэчкаў першачарговае значэнне меў закон «Гарады нашы каралеўскія свабодньш ў дзяржавах Рэчы Паспалітай» (Ibid. - S. 215-219), прыня- ты ў красавіку 1791 г. Гэтым законам мяшчане атрьшалі такое ж права асабістай недатыкальнасці, якім карыста- лася беларуска-літоўская шляхта паводле Статута 1588 г. Г эта значыць, забаранялася знявольваць падазронага пад ахову да судовага разбірацельства, за выключэннем вы- падкаў затрымання на месцы злачынства, фальшывых банкрутаў, якія не прадставілі дастатковага залогу ў судзе. Мяшчанам дазвалялася набываць маёнткі, населеныя залежнымі сялянамі, а ўласнікі маёнткаў конггам звьпн 2 тыс. злотых атрымалі права ўзводзіцца Соймам у шляхецкае званне. Акрамя таго, на кожньш Сойме яшчэ па 30 мяш- чан, якія мелі нерухомую маёмасць у гарадах, маглі аб- вяшчацца шляхтай. Мяшчане, якія даслужыліся ў арміі да званняў штабс-капітана, капітана і ротмістра, станавіліся са сваімі нашчадкамі шляхціцамі. I мяшчанам дазвалялася займаць ніжэйшьм пасады ў дзяржаўных установах і судах, а таксама быць адвакатамі. Мяшчане атрьшалі права прадстаўляць свае інтарэсы ў соймавых

камісіях пры разглядзе пытанняў, што датычыліся гара- доў. Закон аб гарадах стварыў спрыяльныя ўмовы для развіцдя гарадоў і збліжэння мяшчан са шляхтай, што дазволіла ўмацаваць палітычныя пазіцыі шляхецка-бур- жуазнага блока і яшчэ больш энергічна распачадь далей- шыя рэформы дзяржаўнага ладу.

Кансалідацыя прагрэсіўных сіл у Сойме дазволіла 3 мая 1791 г. прыняць Закон аб урадзе (Ustawa Rzadowa), які ў гістарычнай літаратуры прьшята называць Кансты- туцыяй Рэчы Паспалітай 3 мая. Прыхільнікі рэформ, ба- ючыся, што Сойм у поўньм складзе не прьше гэтую Кан- стытуцыю, адважыліся крыху парушыць парадак і пачалі сесію Сойма, калі значная частка рэакцыйных дэлутатаў і сенатараў не вярнулася з велікодных канікулаў. Ha сесіі прысутнічалі толькі 182 дэпутаты і сенатары, што складала крыху больш як адну трэцюю частку агульнага складу Сойма. Трэцяга мая да каралеўскага замка ў Варшаве, дзе засядаў Сойм, былі выстаўлены вайсковьш часці, якія падтрьмлівалі рэфарматараў, а на вуліцы выйшлі гарад- жане. У залу пасяджэнняў Сойма прыбылі прадстаўнікі мяшчан, выказваючы тым самым падтрымку Канстьпуцьгі.

Канстытуцьш 3 мая складалася з прэамбулы і 11 раз- дзелаў. У прэамбуле ад імя караля Станіслава Аўгуста га- варылася, што, улічваючы састарэлыя недахопы кіравання ў Рэчы Паспалітай і жадаючы выкарыстаць становішча, у якім знаходзіцца Еўропа, імкнучыся дасяг- нуць знешняй незалежнасці і ўнутранай свабоды народа, для агульнага дабрабьггу і захавання дзяржавы і яе межаў зацвярджаецца гэтая Канстьггуцьш. У раздз. 1 пануючай рэлігіяй у дзяржаве абвяшчалася «святая рьшская каталіцкая» рэлігія з усімі яе правамі. Пераход з каталіцкай веры ў іншую забараняўся. Для ўсіх іншых канфесій гарантава- лася свабода выканання рэлігійных абрадаў. У раздз. 2

пацвярджаліся ўсе правы і прывілеі, дадзеныя шляхце Польшчы і Вялікага княства Літоўскага. Уся шляхта прызна- валася роўнай між сабой і ў роўнай ступені маша карыстацца ўсімі правамі і прывілеямі, — асабліва асабістай бяспекі, сва- боды, уласнасці. Шляхта прызнавалася найпярвейшым аба- ронцам свабоды і дадзенай Канстьггуцыі. У раздз. 3 пацвярд- жаўся закон аб гарадах і абвяўшчаўся часткай Канстытуцыі.

Раздз. 4 змяшчаў новьш нормы аб сялянах. У ім гава- рылася: «Сяляне, з-падрук якіх цячэ вялікая крыніца багац- цяў краіны, якія складаюць у народзе самую йшатлікую частку насельніцтва і, значыць, з ’яўляюцца самай дзейнай сілай краіны, na справядлівасці, з пачуцця чалавечнасці і хрысціянскага абавязку, атаксама, ўлічваючы нашуласны, правільна зразуметы інтарэс, мы бярэм пад ахову правы і нашагаўрада, вызначаючы, што з гэтага часулюбыя свабоды, наданні або сапраўдньш дагаворы, заключаныя паміжземлеўладальнікамі і сялянамі іхмаёнткаў, незалежна ад таго, ці бьшіяны зроблены ўсёй грамадою або кожным асобным жыхаром вёскі, павінны вызначаць агульныя і ўзаемныя абавязацельствы ў адпаведнасці з дакладньш значэннем умоў і запісанага ў названых наданнях і дага- ворах, якія знаходзяцца пад апекай краявога ўрада...

У раздз. 5 замацоўвалася прагрэсіўнае палажэнне аб тым, што