литература
K введению
1 Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. — Маркс K., Энгельс Ф. Соч., т. 21, с. 154.
2 Herrmann J. Spuren des Prometheus, S.
196.3 Herrmann J. Okonomie und Gesellschalt an der Wende von der An- tike zum Mittelalter.
K главе 1
1 См.: Штаерман E. M., Смирин В. M., Белова H. H., Колосов- ская Ю. К. Рабство в западных провинциях Римской империи в I—III вв.; Ш т a e p м а н E. M., T p о ф и м о в a M. К. Рабовладельческие отношения в Ранней Римской империи (Италия); Schtajerman E. M. Die Krise der Sklavenhalterordnung im Westen des Romischen Reiches. Berlin, 1964.
2 D i e t e r H., G u n t h e r R. Romische Geschichte, S. 228—294; S e y- larth W. R6mische Geschichte. Kaiserzeit. Bd 1, S. 223—329; Remondon R. La crise de ГЕтріге Romain de Marc—Aurele a Anastase, p. 74—115; P. An- 'd e r s о n. Les passages de LAntiquite au Feodalisme, S. 90—96; A. P. K о p- ■с у н с к и й. O положении рабов, вольноотпущенников и колонов, в западных провинциях Римской империи IV—V вв. — ВДИ, 1954, № 2, с. 17—69.
3 Gage J. Les classes sociales dans l’Empire Romain, p. 282—284; Jones A. H. M. The Later Roman Empire. Vol. 1, p. 171.; 519.
4 A11 δ 1 d у A. Studien zur Geschichte der Weltkrise des 3. Jahrhunderts nach Christus, S. 312—374, 394—416; Walser G., Pekary Th. Die Krise des R5mischen Reiches, S. 70—75, 76—79, 81—93.
5 M a z z a M. Lotte sociali e restaurazione autoritaria nel 3° secolo d. C.; Mazzarino S. Trattato di storia romana. Vol. 11, р.· 385—390; Alloldy G. Romische Sozialgeschichte, S. 144—153; Christ К. Das r5mische Weltreich, S. 2011.
6Dieter H., Gunther R. Op. cit., S. 317—321; Seylarth W. Op. cit., Bd 2, S. 3501.
7 S с h t a j e r m a n E. M. Die Krise der Sklavenhalterordnung..., S.
89—108.8 Gunther R. Die Epoche der sozialen und politischen Revolution beim Ubergang von der antiken Sklavereigesellschalt zum Feudalismus. — КНо, 60, 1978, S. 2381.; Korsunsky A. R. Zur Entstehung von Elementen leudaler Beziehungen im Westr5mischen Reich. — КНо, 60, 1978, S. 254.
9Alloldy G. Romische Sozialgeschichte... S. 169, 175; Brock-
meyer N. Sozialgeschichte der Antike, S. 122.
10 M a 11 h e w s J. Western Aristocracies and Imperial Court A. D. 364—425,
р. 41s.; Arnheim M. T. W. The Senatorial Aristocracy in the Later Roman Empire, p. 41., 7, 169s.; Chastagnol A. Le Bas-Empire, p. 53sq.; Overbeck M. Untersuchungen zum alrikanischen Senatsadel in der Spatantike, S. 141.
11 Held W. Die Vertielung der allgemeinen Krise im Westen des Romi- schen Reiches, S. 68i., 86—90, 180f.; Christ K- Die R5mer, S. 192, 196—198; Gangholler R. L’evolution des institutions municipales en Occident et en Orient au Bas-Empire, p. 50—53, 237; de Martino F. Storia della costituzione romana. Vol. 5, p. 496s., 524—529; M a z z a r i n o S. Aspetti sociali del quarto secolo, p. 248—269.
12Cod. Theod. 7, 20 (320); Лебедева Γ. E. Ранневизантийское законодательство о ветеранах. — B кн.: Византийские очерки. M., 1977, с. 149—157.
13Alfoldy G. Romische Sozialgeschichte..., S. 1521., 194; Колосов- ская 10. К. Ветеранское землевладение в Паннонии. — ВДИ, 1963, N 4,
с. 96—115; Giinther R. Einige neuere Untersuchungen zu den Laeten und [2]
*Gentilen in Gallien im 4. Jahrhundert und zu ihrer historischen Bedeutung. — Klio, 59, 1977, S. 311—321.
н Об исключениях из этого в Галлии V в. свидетельствует Аполлинарий 'Сидоний (около 468—469 гг.), а в VI в. Канон 29 (26) Орлеанского собора.
15 W e s t e r m a n n W. L. The Slave Systems of Greek and Roman Antiquity, p. 139—149.
16 Cp. Cod. Theod. 5, 19, 1 (365); Giinther R. Coloni ]iberi und coloni • originarii.
Einige Bemerkungen zum spatantiken Kolonat. — КНо, 49, 1967, -S. 267—270.17 Cod. Iust. 11, 48, 8, 1 (около 370); 11, 52, 2 (около 394); Cod. Theod. 16, 5, 54, 8 (414); 5, 18, 1, 2 (419); 5, 3, 1 (434); Nov. Val. 27, 4 (449); 35, 1, 6 (452); Cod. Iust. 11, 48, 19 (Закон Анастасия между 491 и 518); Nov. Iust. 162, 2, 1 (539).
18 Cod. Iust. 11, 52, 1 (371).
19 Cod. Iust. 11, 50, 2 (396).
20 Cod. Iust. 11, 48, 21, 1 (530).
21 Cod. Iust. 1, 12, 6, 9 (466).
22 Cod. Theod. 5, 18, 1, 2 (419); следует, однако, заметить, что граница между proprietas и possessio к этому времени начинает стираться.
23 Cod. Theod. 5, 19, 1 (365).
24 Cod. Theod. 9, 42, 5 (362); 16, 5, 21 (392); 6, 27, 18 (416).
25 Cod. Theod. 5, 17, 1 (332).
26 Nov. Val. 13, 8 (445); Cod. Iust. 11, 48, 18 (426); 11, 63, 4 384/389); 11, ‘64, 1 (?) 12, 54, 3 (441).
27 T i n n e f e 1 d F. Die fruhbyzantinische Gesellschaft, S. 143.
28 Hanp.: A p о 11. S i d. Carm. 2, 544—548; Idem. Epist. 2, 9, 8.
29 Hanp.: Apoll. Sid. Epist. 1, 6, 3—5; к общей проблеме рабства в поздней античности: B r о с k m e у e r N. Antike Sklaverei, S. 220—225.
30 Giinther R., Kopstein H. (Hrsg.). Die R5mer an Rhein und Donau, S. 310—322; Gage J. Op. cit., S. 123—128; Seyfarth W. Von der Bedeutung der Plebs in der Spatantike. — In: Die Rolle der Plebs im spatr5mischen Reich. Hrsg. von V. Besevliev und W. Seyfarth. Bd 2. Berlin, 1969, S. 7—18; Hahn I. Zur politischen Rolle der stadtr5mischen Plebs im Spatr5mischen Reich. — Ibid., S. 39—54; Idem. Freie Arbeit und Sklavenarbeit in der spatantiken Stadt. — In: Annales Universitatis Scientiarum Budapestinensis. Sectio historica 3. 1961, S. 23—39.
31 Salvian. De gubernatione Dei V,7f., для востока: Tinnefeld F. •Op. cit., S. 137; A 1 f δ 1 d у G. Op. cit., S. 182—184; Held W. Op. cit., S.
70—72; C a r r i e J.-M. Les distributions alimentaires dans Ies cites de l’Empire
Romain tardif. — In: Melanges de ГЕсоІе fran£aise de Rome. Antiquite, 87, 2, 1975, p. 995 1101
32 Seyfarth W. R5mische Geschichte. Kaiserzeit 2. Bd 2, S. 338f.
33 Apoll. Sid. Epist. 1, 10, 2.
34 Cod. Theod. 11, 28, 2 (395).
35 Notitia Dignitatum. Occ. 9, 16—39.
36 Pekary Th. Die Wirtschaft der griechisch-r5mischen Antike, S. 127f;
Whittaker C. R. Agri deserti. — In: Finley Μ. I. Studies in Roman
Property. Cambridge, 1976, p. 137—165.
37 Sellnow I. (Hrsg.). Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feu- dalismus, S. 504f., 511f.; Maroti E. Uber die Verbreitung der Wassermuhlen in Europa. In: Acta Antiqua, 23, 1975, S. 255—280.
38 H a h η I. Das bauerliche Patrozinium in Ost und West. — Kho, 50, 1968, :S. 261—276.
39 По этому вопросу см.: van Berchem D.: L’Armee de Diocletien et Ia reforme Constantinienne; шире рассматривается в кн.: H о f f m a n n D. Das :spatr5mische; Bewegungsheer... Tl. 1, S. lf., 187f., 219—221, 230—233; 410—416.
40 de Martino F. Op. cit., vol. 5, p. 73—107; Seston W. Diocletien et Ia tetrarchie. Vol. 1.
41 По этому вопросу см. прежде всего новые исследования Бруски: B r u s с h i Chr. Les officiales provinciaux au Bas-Empire romain.
42Held W. Op. cit., S. 48—51; Chastagnol A. Op. cit., p. 66ff.;
K a r a y a n n o p u 1 o s J. Das Finanzwesen des fruhbyzantinischen Staates. Miin- chen, 1958, S. 28—34.
43 Jones A. H. M. Op. cit., vol. 1, p. 61, 438s.; Bolin St. State and
Currency in the Roman Empire to 300 A.D.; S p e i b e r D. Denarii and Aurei in
the Time of Diocletian. — Journal of Roman Studies, 56, 1966, p. 190ff.; Hei-
chelheim F. M. An Ancient Economic History. Vol. 3, p. 281—286.
44 L a u f f er S. Diokletians Preisedikt.
45 W e n g e r L.
Die Quellen des rornischen Rechts, S. 534—536; Polay E. Die Hermogenianfrage und die justinianische Koclifikation. — Kjio, 60, 1978, S. 499—506.46 O римской армии в IV—V вв. cp.: Hoffmann D. Das spatr5mische Bewegungsheer и недавно Demougeot E. La formation de l’Europe et Ies invasions barbares de Tavenement de Diocletien au debut du VIе siecle. Vol. 1, p. 39—42, 72—77, 101 — 104, 116—121, 180—182.
47 Hoffmann D. Op. cit., Tl. 1, S. 2.
48 D i e t e r H., G u n t h e r R. Op. cit., S. 331f.
49 G u n t h e r R. Einige historische Probleme des spatantiken Vulgarrechts. — Klio, 61, 1979, S. 101—104; Stajerman E. M. Einige Bemerkungen zum Klas- senkampf und zur Entwicklung des r5mischen Rechts. — Ibid., S. 7—16.
50 S t a j e r m a n E. M. Die ideologische Vorbereitung des Zusammenbruchs der Produktionsweise der Sklavereigesellschaft .— Klio, 60, 1978, S. 225—234.
51 Например, Apoll. Sid., Carm. 7, 6s.; 7, 18; 7, 602; 2, 65s.; золотой век возвращается см.: Carm. 2, 102—111.
52 Hahn I. Die soziale Utopie der Spatantike. — In: WZ Halle, 11, 1962, S. 1357—1362.
53 M a n i t і u s M. Geschichte der christlich-lateinischen Poesie bis zur Mitte des 8. Jahrhunderts, S. 176.
54Vita Probi 23, 2-3; об Historia Augusta см.: Johne K--P- Kaiserbiogra- phie und Senatsaristokratie. Berlin, 1976.
55 Schtajerman E. M. Die Krise der Sklavenhalterordnung..., S. 134—136.
56 A p о 11. S i d. Carm. 2, 412.
57 G u n t h e r R. Von der antiken zur fruhfeudalen christlichen Kirche. — In: WZ Leipzig, 24, 1975, Heft 1, S. 77; по общей проблеме гностицизма см.г Rudolph K- Die Gnosis. Leipzig, 1977; а также: Studien zum Menschenbild' in Gnosis und Manichaismus. Hrsg. von P. Nagel. Wissenschaftliche Beitrage der Martin-Luther-Universitat. Halle-Wittenberg, 1979/39 (K5).
58 Энгельс Ф. K истории первоначального христианства.
— Маркс K.,. Энгельс Ф. Соч., т. 22, с. 478.59 G u n t h e r R. Der Untergang der Kultur der herrschenden Klasse Roms- in der Spatantike. — Das Altertum, 23, 1977, H. 4, S. 239—244; Brunt P. А. The Romanization оІ the Local Ruling Classes in the Roman Empire. — In: Assimilation et resistance a Ia culture greco-romaine dans Ie monde ancien. Bu- karest—Paris, 1977, p. 161—174; Fittschen K. Die Krise des 3. Jahrhunderts, im Spiegel der Kunst. — In: Krisen in der Antike. Bewufitsein und Bewaltigung (Geschichte und Gesellschaft). Hrsg. von G. Alf51dy u. a. Bd 13. DiisseldorQ 1975, S. 133—144.
60 T e r t u 11 i a n. Ad nationes 2, 1, 7.
61 G u n t h e r R. Einige Bemerkungen zur Stellung von Klerikern und christ
lichen Schriftstellern in den Klassenverhaltnissen des 4./5. Jahrhunderts. — Inr. Das Korpus der griechischen christlichen Schriftsteller. Historie, Gegenwart, Zu-
kunft. Hrsg. von J. Irmscher und K- Treu. Berlin, 1977, S. 21—27.
62 Lenzman J. Wie das Christentum entstand. Berlin, 1973, S. 292—298; Schtajerman E. M. Op. cit., S. 133f.; Winkelmann F. Probleme der Herausbildung der Staatskirche im r5mischen Reich des 4. Jahrhunderts. — KHof 53, 1971, S. 283f.
-63 Cp.: L e y H. Patristische Literatur als Quelle fur die Geschichte von.
Aufklarung und Atheismus. — In: Das Korpus der griechischen christlichen
Schriftsteller, S. 77—89; I d e m. Geschichte der Aufkliirung und des Atheismus.. Bd 2/1. Berlin, 1970, S. 7, 10—15, 71f., 89, 123—137; Goltz H. Antiharetische Konsequenzen: «Monismus» und «Materialismus» in der orthodoxen Tradition. — In: Studien zum Menschenbild in Gnosis und Manichaismus, S. 253—274.
64 Kulturgeschichte der Antike. Bd 2. Rom. Hrsg. von R. M u 11 e r. Berlin,
1978, S. 524f., 559—562.
65 G її n t h e r R. Die Volksbewegungen in der Spatantike und ihre Bedeu- Iung fur den gesellschaftlichen Fortschritt im Feudalismus. — In: Die Rolle der Volksmassen in der Geschichte der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Hrsg. von J. Herrmann, I. Sellnow. Berlin, 1975, S. 167—174.
66 H e r r m a n n J. Spuren des Prometheus, S. 196.
67Brisson J. P. Autonomisme et christianisme dans I’Afrique romaine ■de Septime Severe a l’invasion vandale, p. 325—358; Diesner H.-J. Kirche und Staat im spatr5mischen Reich; Дилигенский Г. Г. Северная Африка в IV-V вв., с. 155—200; 215—236; Frend W. H. С. The Donatist Church; M a n d o u z e A. Le donaiisme represente-t-il Ia resistance a Rome de I’Afrique tardive? — In: Assimilation et resistance a Ia culture greco-romaine..., S. 357— 366; T e n g s t r o m E. Donatisten und Katholiken.
68 Diesner H.-J. Gildos Herrschaft und die Niederlage von Theveste. — KHo, 40, 1962, S. 178—186; Kotula T. Der Aufstand des Afrikaners Gildo und seine Nachwirkungen. — Das Altertum, 18, 1972, S. 167—176.
69Hanp., Augustin. Epist. 108, 6, 18; 185, 4, 15; cp. Diesner H.-J.: Studien zur Gesellschaftslehre und zur sozialen Haltung Augustins, S. 55—92; Willis G. G. Saint Augustine and the Donatist controversy. L., 1950.
70Diesner H.-J. Der Untergang der r5mischen Herrschaft in Nordafrika, S. 110.
71 Czuth B. Die Quellen der Geschichte der Bagauden. Szeged, 1965; Корєунский A. P. Движение багаудов. — ВДИ, 1957, № 4, с. 71—87; Szadeczky-Kardoss S. Bagaudae. — In: Pauly—Wissowa RE Suppl. Bd XI. Stuttgart, 1968, Sp. 346—354.
72 Kuppers J. Zum «Querolus» und seiner Datierung. — Philologus, 123,
1979, H. 2, S. 303—323.
73 S a 1 V i a n. De Gubernatione Dei 5, 6.
74 Giinther R. Die Epoche der sozialen und politischen Revolution beim Ubergang von der antiken Sklavereigesellschatt zum Feudalismus..., S. 238, '244—246.
75 Kruger B. ZusammenstoB und Auseinandersetzung zwischen r5mischer Sklavenhaltergesellschaft und germanischer Gentilgesellschaft in Mitteleuropa. Hrsg. von H. Grunert, H.-J. D511e. Berlin, 1975, S. 23—40.
76 G u n t h e r R., K o p s t e i n H. Op. cit., S. 78—92.
77 G u n t h e r R. ZusammenstoB und Auseinandersetzung zwischen r5mischer
Sklavenhaltergesellschaft und germanischer Gentilgesellschaft in Mitteleuropa von der Mitte des 4. bis zum Ende des 5. Jh. — In: R5mer und Germanen in Mitteleuropa, S. 41—61; Gunther R. Zur Entstehung des Feudalismus bei den Franken. Die r5misch-germanische Auseinandersetzung im 4. und 5. Jahrhun- >dert. — ZfG, 20, 1972, S. 427—443.
78 Demougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 421—449.
79Demougeot E. Constantin III. I’Empereur d’Arles. — In: Hommages .a Andre Dupont. Montpellier, 1974, p. 83—125.
80 Z o s i m o s. Nea Historia IV, 59, 3.
81 O r i e n t i u s. Commonitorium 2, 184.
82 H i e r o n y m u s. Epist. 128, 4.
83 T h r a e d e K. Das antike Rom in Augustins De civitate Dei. — In: Jahr- .buch fur Antike und Christentum, 20, 1977, S. 90—148.
84 F u s t e 1 d e C o u 1 a n g e s N. D. Histoire des institutions politiques de l’ancienne France. Vol. I—VI. P., 1875—1892.
85 D o p s c h A. Wirtschaftliche und soziale Grundlagen der europaischen Kul- turentwicklung von Casar bis auf Karl den GroBen. 2 Bde. Wien, (2. Aufl.) 1923—1924.
86 HeuB A. Das Revolutionspioblem im Spiegel der antiken Geschichte. —· HZ, 216, 1973, S. 1—72.
87 H e u B A. Aufstieg und Niedergang der romischen Welt. Bd 2/1, [West-] Berlin, 1974.
88 Ibid., S. 79.
89 A 1 f δ 1 d y G. Romische Sozialgeschichte.
90 M e i e r Chr. Kontinuitat — Diskontinuitat im Ubergang von der Antike zum Mittelalter. — In: Kontinuitat — Diskontinuitat in den Geisteswissenschaften. Hrsg. von H. Trumpy. Darmstadt, 1973, S. 53—94.
91 Kulturbruch oder Kulturkontinuitat im Ubergang von der Antike zum Mittelalter. Hrsg. von P. E. Hiibinger. Darmstadt, 1968 (Wege der Forschung. Bd 201).
92 Gunther R. Die Epoche der sozialen und politischen Revolution...* S. 243f.
93 Cp.: Zur Frage der Periodengrenze zwischen Altertum und Mittelalter. Hrsg. von P. E. Hubinger (Wege der Forschung. Bd 51). Darmstadt, 1969.
94 Vittinghoff F. Der Ubergang von der «Antike» zum «Mittelalter» und die Problematik des modernen Revolutionsbegriifes. — In: Zur Frage der Perio- dengrenze zwischen Altertum und Mittelalter, S. 298—321; цитата на S. 310.
95 Vogt J. Der Niedergang Roms.
96 K o p с у и с к и й A. P. O социальных революциях в докапиталистических формациях. — B кн.: Проблемы теории социальной революции. M., 1978* с. 30—49.
97 Утченко С. Л. Цицерон и его время. M., 1972, с. 27.
98 M a p к с К. Критические заметки к статье «Пруссака» «Король Прусский и социальная реформа». — Маркс К·, Энгельс Ф. Соч., т. 1, с. 448.
99 Kaser M. Vulgarrecht. — In: Pauly-Wissowa RE, IX А, 2. 1967* Sp. 1284—1302; Levy E. Westr5misches Vulgarrecht. Das Obligationenreeht* S. 4, 70—91, 241, 251—273; Wieacker F. Recht und Gesellschaft der Spatan- tike, S. lOf., 38—42, 135; Stuhff G. Vulgarreeht im Kaiserrecht unter beson- derer Berucksichtigung der Gesetzgebung Konstantins des GroBen. Weimar, 1966* S. 118—123.
K главе 2
1 Oxenstierna E. С. Die Urheimat der Goten, S. 132f., 181;.
Schwarz E. Die Urheimat der Goten und ihre Wanderungen ins Weichselland und nach Sudrufiland. — Saecuium, vol. 4, 1953, H. 1, S. 13—26. Ho P. Вен- скусу готы переселились на материк из Готланда. См.: Wenskus R. Stammes- bildung und Verfassung, S. 469.
2 W e i b u 11 С. Die Auswanderung der Goten aus Schweden; H а с h- mann R. Die Goten und Skandinavien, S. 451—467; Czarnecki J. The Goths in ancient Poland, p. 5—10.
3 S с a r d i g 1 i P. Die Goten. Sprache und Kultur, S. 80—84; C о r a z z a V. Le parole latine in gotico.
4 П. Скардигли определяет связи готов с Римом в III в. как «соприкосновение», а в IV в. — как «отношения». — См.: Scardig,li P. Die gotisch- r5mischen Beziehungen. Aufstieg und Niedergang der alten Welt. Bd 5/1. Berlin* 1976, S. 276—277.
5 Amm. Marcel. XXXI, 3, 8.
6 K о p с у н с к и й A. P. O социальном строе вестготов в IV в. — ВДИ,. 1965, № 3, с. 56.
Использование археологических памятников затруднено отсутствием достаточно определенных свидетельств принадлежности памятников черняховской культуры к готам. Ho во всяком случае готы находились в ареале черняховской культуры. — См.: Проблемы изучения черняховской культуры. — КСИА, 1970, вып. 121; Федотов Г. Б., Полевой Л. Л., Археология Румынии. M.* 1973; Щукин M. Б. Современное состояние готской проблемы и черняхов- ская культура. — Археологический сборник. 18. Л., 1977.
7 Eusebius. Vita Constantini IV, 5; Liban. Oratio XII, 84; см. также; K о p с у н с к и й A. P. Указ, соч., с. 56.
8 Steubing H. Miszellen zur gotischen Bibelilbersetzung Ulfilas. — Zschr. filr Kirchengeschichte. 4. Folge II, Bd. 64, 1952—1953, S. 146; Jord. Get. 267.
9Корсунскпй A. P. Указ, соч., с. 56—58; Федоров Г. Б., Поле- в о й Л. Л. Указ, соч., с. 265—266; 273—276.
10Wenskus R. Op. cit., S. 471, 477; Wolfram H. Gotische Studien. — MIOG, Bd 83; 1975, H. 3—4, S. 316; Claude D. Adel, Kirche und Konigtum; im Westgotenreich, S. 20.
11 Steubing H. Op. cit., S. 156—157. Корсунский A. P. Указ, соч., с. 59—61.
12 Passio S. Sabae. Ed. H. Delchaye. — Anaiecta Bollandiana 31, 1912, P- 218.
13 Altheim F. Niedergang der alten Welt, S. 90.
44 Wolfram H. Op. cit., S. 18, 29.
15 Вопрос, берет ли десятичная система свое начало в позднеримских или германских порядках, является спорным. См.: Garcia Moreno L. Estudios sobre Ia organizacion administrativa del reino visigodo de Toledo. — AHDE, t. 44, 1974, p. 69. См. ниже о тиуфаде. По мнению P. Венскуса, десятичная система была заимствована готами у сарматских и иранских племен: W e n s- k u s R. Op. cit., S. 443—444.
16 Amm. Marcel., XXXI, 12,S.
17 B последнее время было высказано мнение, что Стилихон вернул восточноримские отряды константинопольскому правительству и вернулся в Италию, так как не был уверен в успехе борьбы против Алариха. См.: Cameron А. Poetry and Propaganda at the Court of Honorius, p. 159—168.
18 R u b i n В. Das Zeitalter Justinians, S. 28—30.
19 Дмитрев А. Д. Восстание вестготов на Дунае и революция рабов. — ВДИ, 1950, № 1, с. 74. Сиротенко В. T. История международных отношений в Европе во второй половине IV — начале VI в., с. 26, 40—41.
20 S с h m i d t L. Die Ostgermanen, S. 423.
21 По Евнапию вестготы еще до поселения на территории Империи· покля- .лись всячески вредить римлянам и завладеть их страной. — FHG, E u n a p., fragm. 60, Cp. Synes. De regno 19.
22 Л. Шмидт считал, что здесь не имел места раздел земель с местными посессорами, так как данные области запустели и обезлюдели. S с h m i d t L. Op. cit., S. 419—420. По мнению А. Джонса, тут могло происходить поселение готов по принципу hospitalitas. — См.: Jones A. H. M. The Later Roman Empire. Vol. II, p. 157, Vol. III, p. 29. Некогорые историки высказывали мнение, что готы не могли быть поселены как крестьяне, поскольку они якобы привыкли жить как «слой господ», стоящий над тяглым крестьянским населением, и посвятили себя войне. См.: Seeck О. Geschichte des Untergangs der .antiken Welt. Bd V. Stuttgart, 1900, S. 483; Wenskus R. Op. cit., S. 476—477.
23 W e n s k u s R. Op. cit., S. 477.
24 Wenskus R. Op. cit., S. 322; Claude D. Op. cit., S. 23—24, 28.
25 У христианских авторов упоминаются палатки на повозках, служившие готам церквами (Ambros., Ер. I, 20; Hyeron., Ер. 107). Pacat. Paneg. Lat., II, 22.
26 Straub J. Regeneratio Imperii, S. 198—199; 203—205. По словам Co- кратеса, битва 378 г. убедила императора Грациана в том, что «Римская империя слабеет, а варвары усиливаются» (Socrates. Ekkles. Hist. V, 2). Ам- миан Марцеллин видел в допуске готов в 376 г. на территорию Империи ошибку (Amm. Marcel, 31, 4, 4—8). По Руфину битва при Адрианополе стала началом бедствий Римской империи (Ruf inus. Hist. II, 3).
27Eunap. fragm. 42; Synes. De regno, 19, 21; Hyeron. In Dan. 2.40 ■— Migne, PL, t. 75, 504, с. 795; Ambros. Epist. 15, 10 — PL. t. 16, с. 958.
28 Z о s i m о s. IV, 3.
29 Cod. lust. XI, 52; Cod. Theod. XI, 24, 4; XI, 24, 5; V, 17, 2; II, 1, 8; III, 4, 1; IX, 45, 3.
30 Cameron A. Op. cit., p. 180—187.
31 Z о s i m о s, V, 29: non est ista pax, sed pactio servitutis; Hieron. Epist. 123 А. — PL, t. 22, с. 1058.
32 Oros. VII, 43, 10: ad hoc electus a Gothis ut pacem infringeret, ad hoc ordinatus a Deo, ut pacem confirmaret.
33 Helbig С. H. Goten und Wandalen. Wandlung der historischen Realitat, S. 16—21.
34 Sulp. Sever Chron. II, 3; Prudent. Contra Symm. II, 816.. S t r a u b J. Op. cit., S. 300.
35 Датировка произведений Коммодиана спорна. См.: Courcelle P. Histoire litteraire des grandes invasions germaniques, p. 156—158; 319—337.
36 Thompson E. A. The Visigoths from Frithigern to Euric. — Historia, vol. XII, 1963, p. 107; Cameron A. Op. cit., p. 156.
37 A u g u s t. Ep. 30 ad. Demetr.; H i e r o n. Epist. 94.
38 Взятию Рима Аларихом, согласно появившейся на столетие позднее версии, помогли готские юноши, проникшие в город. По другому рассказу, Сала- рийские ворота открыли готам рабы по приказанию римской матроны Пробы. — Procop. Bell. Vand., I, 3, 2.
39 Z о s i m о s. V, 42.
40 Cod. Theod. 9, 28, 7. Новелла Валентиниана III (451 r.), касающаяся запрещения куриалам продавать свои земли, делает оговорку относительно тех продаж, которые совершены после вторжения в Италию Алариха.
41 Аларих по свидетельству Иордана говорил о желании готов жить в Италии с римлянами так, чтобы оба народа составляли одно целое (Jord., 152); Орозий вкладывал в уста Атаульфа известное заявление о его намерении восстановить с помощью готов Римское государство (Oros. 7, 43, 5—7).
42 Straub J. Op. cit., S. 277—278; Courcelle P. Op. cit., p. 91.
43 Когда комит Африки Гераклиан прекратил отправку хлеба в Италию, Аларих решил послать туда готские войска. Ho Аттал не согласился с предложением, грозившим Риму утратой Африки. См.: Courcelle P. Op. cit., p. 48—49.
44 Jullian С. Histoire de Ia Gaule, T. 5. P., 1922, p. 361; Grenier А. Manuel d’Archeologie Gallo-Romaine. Vol. 6, pt. 2, p. 888.
45 Fustel de Coulanges N. D. Histoire des institutions politiques de l’ancienne France. Vol. 4. P., 1889, p. 35.
46 Вокруг городов в IV в. (тали возводить стены. Площадь городов резко сократилась по сравнению с предшествующим периодом. Так, например.площадь Нима вместо 220 га составляла теперь 32 ra., Отэна вместо 200 — 10. ,См.: Thevenot E. Les Gallo—Romains, p. 106—107.
47 См.: Salvian. De gubernatione Dei V, 4: Quot curiales, tot tyranni ... Quis locus est, ubi non a principalibus civitatum viduarum et pupillorum viscera devorentur?
48 Мнение, будто готы были возвращены в Аквитанию в связи с заинтересованностью правительства в создании противовеса багаудам или саксонским пиратам, не подтверждается фактами. O выступлениях багаудов в этой, части Галлии, как и о нападениях пиратов в этот период, нет сведений. — См.: Thompson E. A. The Settlement of the Barbarians in Southern Gaul. — Journal of Roman Studies, vol. 46, 1956, p. 65—75; Wallace-Hadrill J. M. Gothia and Romania. — Bulletin of John Rylands Library, vol. 44, N 1, 1961, p. 215—217.
49 Jord., 188.
50 Такое предположение высказывал Э. Томпсон. См.: Thompson E. А. The Visigoths from Frithigern to Euric, p. 119—120.
51 Корсунский A. P. Готская Испания, гл. III; Stroheker I\. F,. Der senatorische Adel im spatantiken Gallien, S. 86—91.
52 Apoll. Sid. Epist. VII, 6.
'53 Имеется лишь сообщение о заговоре рабов в Базасе, возглавленном нскиими знатными юношами, во время осады города вестготами в 414 г. См.: Paulin. Eucharist. — CSEL. t. 16, p. 334—335.
54 Sanchez-Albornoz С. El Aula regia у las asambleas politicas de Ios godos. — In: Estudios visigodos. Roma, 1971, p. 154—160.
55 A p о 11. S i d. Epist. I, 2.
56 I s i d. Hist. Goth. 51.
57 Это обстоятельство говорит в пользу предположения, что тиуфад — элемент архаического общественного устройства готов.
58 По мнению А. Гарсиа Галло, нет убедительных доказательств того, что автором законов, содержащихся в Парижском палимпсесте, является именно> Эйрих. Кодекс мог быть составлен Теодерихом II или Аларихом II. См.: G a r с f a G а 1 1 о A. Consideracioncs crfticas de Ios estudios sobre Ia Iegisla- cion у las costumbres visigodas. — AHDE, t. 44, 1974, p. 382, 440—441.
59 Sanchez-Albornoz C. Pervivencia у crisis de Ia tradicion juridica romana en Ia Espana goda. Estudios sobre las instituciones medievales espanolas. Mexico, 1965, p. 561—580; Корсунский A. P. Готская Испания, гл. II.
60 Halban A. Das r5mische Recht in den germanischen Volksstaaten. Tl. 1, S. 187, 195—196.
61 Сидоний Аполлинарий писал, что Эйрих сдерживает соседние народы силой оружии, а оружие (т. e. вестготов) — законами: Apoll. Sid. Epist. VIII, 3.
62 Hinojosa E. Das germanische Element im spanischen Recht — ZSR GA, Bd 31, 1910. Cp.: G a r с i a G а 11 о A. Op. cit., p. 415, 417, 422.
63 Готские законы исходили из предположения, что готы выступают в качестве нарушителей правил раздела земель, захватывая доли римлян (LVis. X, 1, 16). Римляне переводили на имя готов имущество, по поводу которого велась тяжба (CEur. 312).
64 B конце 60-х гг. V в. префект претория Галлии Арванд был привлечен в Риме к суду за измену и сговор с вестготами. Его обвиняли, в частности, в том, что он рекомендовал Эйриху не соглашаться на мир с императором Анфимием и разделить Галлию с бургундами. Правитель Aquitania Secunda 'Серонат, отданный под суд в 471 r., согласно Сидонию Аполлинарию, предпочитал законам Феодосия законы Теодериха. Римские магнаты выступали в качестве советников готских королей. Префект претория в 439—446 гг. Авит •был близок ко двору Теодериха I.
65Apoll. Sid. Epist. VII, 7: Facta est servitus nostra pretium securitatis nlienae.
66 Законы Эйриха упоминают о римлянах, которые дарят имущество готам для того, чтобы те отстаивали права на него в суде (CEur. 312). B вестготской правде говорится о захватах готами римских tertiae (LVis. X, 1, 16).
67 Salvian. De gubernatione Dei. VII, 62—64: Haeretici ergo sunt, sed non :scientes.
68 Apoll. Sid. Epist. I, 6. MGH, Auct. Ant.. t. 8, p. 9: ... in qua unica totius orbis civitate soli barbari et servi peregrinantur...; Epist. VII, 14, Ibid., p. 122: barbaros vitas, quia mali putentur; ergo, etiamsi boni; Epist. VII, 6. Ibid., p. 109 (об Эйрихе): ... tantum pectori suo catholici mentio nominis scet, ut ambiguas ampliusne suae gentis an suae sectae teneat principatum.
69 Apoll. Sid. Carm. XXIII, 69. — Ibid., p. 251—252.
70 Commonitorium Alarici regis. — MGH, Legum sectio I, p. 466: ... adhibi- itis sacerdotibus ас nobilibus viris... haec quae excerpta, sunt vel clariori inter- pretatione conposita venerabilium episcoporum vel electorum provincialium nost- rorum roboravit adsensus.
71 По мнению А. Гарсиа Галло, и Кодекс Эйриха и Бревиарий Алариха представляли собой своды территориального права. См.: Garcia Gallo А. Nacionalidad у territorialidad del derecho en Ia epoca visigoda. — AHDE, t. 13, 1936—1941; Idem. Consideraciones criticos de Ios estudios sobre Ia legislacion у las costumbres visigodas — AHDE, t. 44, 1974. Cp.: Sanchez-Albor- n о z С. Pervivencia у crisis..., p. 561—580; Корсунский A. P. Готская Испания, с. 7—10; Schmidt H. Zum Geltungsbereich der alteren westgotischen Gesetzgebung. Gesammelte Aufsatze zur Kulturgeschichte Spaniens, S. 1—82. Возможно, что известную роль сыграло приближение войны с франками и стремление короля улучшить отношения с местным населением.
K главе 3
1 B 1 a s q u e z J. M. Historia social у economica de Espafia Romana, p. 68—69.
2 Balil A. Aspectos sociales del Bajo Imperio. — Latomus, T. 24, 1965, ,p. 902.
3 d e S e r r a R a f о 1 s J. La «ѵіІІа» Romana de Ia dehesa de «1а Cocosa». Badajoz, 1952, p. 38, 46—48, 62.
4 Jones A. H. M. History of the Later Roman Empire. Vol. 1, p. 793—794.
5 Blasquez J. M. Op. cit., p. 32.
6 B а 1 i 1 A. Op. cit., p. 903.
7 Ibid., p. 890.
8 S a n c h e z - A1 b o r n о z С. Ruina у extincion del municipio Romano en< Espana у instituciones que Ie reemplazan. — In: Estudios visigodos. Roma, 1971». p. 22—23; B i a s q u e z J. M. Op. cit., p. 28.
9 Корсунский A. P. Готская Испания, гл. VII; Thompson E. A. Peasant revolts in Gaul and Spain. — Past and Present. N 2, 1952.
10 H y d a t i u s. Chronicon, 48.
11 Таково мнение большинства современных авторов. См.: Hamman S. Vorgeschichte und Geschichte der Sueben in Spanien, S. 81—82; Reinhart W. Historia general del reino hispanico de Ios Suevos, p. 35. Л. Шмидт полагал,, что договор со свевами был заключен равеннским правительством. — См.г Schmidt L. Die Westgermanen. Muncben, 1970, S. 206.
12 Hydatius. Chron. 91, 100, 113.
13 Hamman S. Op. cit., S. 105.
14 Согласно Идацию Реккиарий совершил нападение на область Цезареавгусты н Илерду вместе с Базилием. — Hydatius. Chron. 142. Испанский хронист не сообщает, кем был Базнлий. Некоторые исследователи считают» что речь идет о вожде багаудов, другие — о римском военном командире. См.: S z e d e с k у - K a r d о s s A. Zur Interpretation zweier Hydatius-Stellen. — Heliko, 1961, N 1, S. 148—152; Abadal у de Vinyals R. Del reino de Tolosa а1 reino de Toledo. Madrid, 1960, p. 41; Корсунский A. P. Указ, соч., с. 341; Hamman S. Op. cit., S. 110—111; Hydace. Chronique, t. 1—2. Commentaire et introduction par A. Tranoy. P., 1974, ρ. 87—88.
13 Hydatius. Chron. 158: Per Fredericum regis fratrem Bacaudae Terra innences caeduntur ex auctoritate Romana.
16 Hydatius. Chron. 175: ... regnum destructum et finitum est Suevorum.
17 Schmidt L. Op. cit., S. 212.
18 H y d a t i u s. Chron. 42; Chron. Gallica, MGH, Auct. Ant., t. 9, p. 654; R e y n o 1 d s R. L. Reconsideration of the history of the Suevi. — Revue belge d’histoire et de Ia philologie, 35, 1957, p. 19—24; Reinhart W. Op. cit., p. 27—29; H a m m a n S. Op. cit., S. 63—66.
19 Литературу см. прим. 18. По мнению P. Рейнольдса, свевы, которые в начале V в. оказались на Пиренейском полуострове, прежде жили на севере Германии, по соседству с англами, саксами и ютами. K V в. они были размещены на побережье Северной Галлии в качестве лэтов. B англосаксонских памятниках их называют swaefs. B 408 г. свевы морским путем переправились в Галисию. См.: Reynolds R. L. Op. cit., p. 28—33.
20 H у d a t i u s. Chron. 49: ... barbari ad pacem ineundam domino miserante conversi sorte ad inhabitandum sibi provinciarum dividunt regiones; S с h m i d t L. Op. cit., S. 206, 430.
21 G i b e r t R. El r'eino visigodo у el particularismo espanol. — In: I Goti in Occidente. Spoleto, 1956, p. 558; Hamman S. Op. cit., S. 85.
22 H a m m a n S. Op. cit., S. 66—68.
23 R e i n h a r t W. Op. cit., p. 33.
24 Orosius. Hist. adv. paganos, VJI, 41, 7.
25 Schmidt L. Op. cit., S. 216.
26 Orosius. Hist. adv. paganos, VII, 41, 7.
27 H у d a t i u s. Chron. 49.
28 См. гл. I.
29 H у d a t i u s. Chron., passim. B другом случае Орозий ясно высказывает свою враждебность по отношению к варварам. Orosius. Hist. adv. paganos, III, 20, 6.
31 H a.m m a n S. Op. cit., S. 98.
32 Reinhart W. Op. cit., S. 120--122.
33 Так было и у остготов во время войны против византийцев.
34 R e i n h a r t W. Op. cit., S. 70.
35 Епископ Идаций был направлен послом от галисийцев к Аэцию в Гал- лию: H у d a t i u s. Chron. 96.
36 Hydatius. Chron. 91, 113, 249.
37 II у d a t i u s. Chron. 100.
38 Римлянин Лусидий, сдавший город свевам, позднее был направлен свев- ским королем в качестве посла к имперскому двору: H у d a t i u s. Chron. 246, 251.
39 Abadal у de Vinyals R. Op. cit., p. 54.
40 Chron. Caesaragust., а. 496; а. 506.
41 He вполне ясно, произошло ли в Бетике в это время восстание, или она была независимой, и вестготский король лишь теперь пытался установить над. ней свое господство.
42 До 573 г. в Септимании правил брат его Лиува.
43 У кантабров в Амайе существовал свой «сенат» — орган, характер которого неясен (можно предположить, что это совет старейшин или племенное собрание).
44 По мнению некоторых исследователей, кодекс Леовигильда вообще носил уже территориальный характер.
45 Согласно традиционной точке зрения, вестготы получили в Испании: земли на таких же условиях, как и в Аквитании. Ho некоторые ученые полагают, что на полуострове подобного раздела земель не было. См.: d’Ors А. El Codigo de Eurico. — In: Estudios visigoticos II, Roma—Madrid, 1960, p. 174; Orlandis J. Historia de Espana, La epoca visigotica, p. 123—124.
46 Serra Rafols J. Op. cit., p. 38, 46—48, 62. См. также: Procop. Bell. Goth. 1, 12 (о двух тысячах воинов, набранных во владениях испано-рим- лянки, жены Тевдиса). См.: Orlandis J. Op. cit., p. 125—127.
47 LVis., 5, 4, 7; Cp.: Корсунский A. P. Указ, соч., с. 60—67.
48 Perez Pujol E. Historia de las instituciones sociales de Ia Espana goda. T. 2. Valencia, 1896, p. 195, 211; Sanchez-Albornoz С. En torno· a Ios origines del feudalismo. T. 3. Mendoza, 1942; Корсунский A. P. Указ, соч., гл. VI; Diesner H.-J. Westgotische und langobardische Gefolgschaften.
49 Корсунский A. P. Указ, соч., с. 113—121.
50 V i с e n s V i V e s J. Manual de historia de Espana, p. 89; O r 1 a n d i s J. Op. cit., p. 131 —141; Корсунский A. P. Города Испании в период становления феодальных отношений (V—VI вв.) — B кн.: Социально-экономические проблемы истории Испании. M., 1965, с. 3—63.
51 Gregor. Tur. Hist. Franc. III, 30; IV, 38.
52 Isid. Hist. Goth., 10; Greg. ,Tur. Hist. Franc, IV, 38.
53 Garcia Moreno L. A. Estudios sobre Ia organizacion administrativa del reino visigodo de Toledo. — AHDE, t. 44, 1974, p. 87 s.
54 Chron. Caesaraugust., а. 529.
55 L a r r а о n a A., T a b e r a A. El Derecho justinianeo en Espana. — Atti del Congresso internazoinale di diritto Romano. Vol. II. Pavia, 1935.
56 A b a d а 1 у d e V i n у а 1 s R. Op. cit., p. 63.
57 V i с e n s V i V e s J. Op. cit., p. 84.
58 Ряд исследователей считал, что римляне несли военную службу уже
в Тулузском королевстве. См.: Dahn F. Die Konige der Germanen. Bd 6, S. 213; Historia de Espana. Dir. por R. Menendez Pidal. Vol. 3. Espana visigoda; V а 1 d e a v e 11 a n о L. G. Curso de historia de las instituciones.
espanolas, p. 214. Л. Шмидт оспаривал такую точку зрения. См.: Schmidt L. Geschichte der deutschen Stamme bis zum Ausgang der V6lkerwanderung: Die Ostgermanen. Cp.: Sanchez-Albornoz С. El exercito visigodo. — In: Sanchez-Albornoz С. Investigaciones у documentos sobre las instituciones hispanas. Santiago, 1970.
59 S с h a f f e r d i e с k К. Die Kirche in den Reichen der Westgoten und Suewen, S. 150—155.
60 Conc. Tolet. III, с. 18; LVis., XII, 1, 2.
K главе 4
1 Tacitus. Germania 2; Plinius. Nat. hist. 4, 14, 99. Schwarz E. Germanische Stammeskunde. Heidelberg, 1956, S. 68; Kruger В. (Hrsg.): Die Germanen. Bd 1, S. 50, 58, 386.
2 Diesner H.-J. Das Vandalenreich, S. 17—19.
3 Diesner H.-J. Die V6ikerwanderung, S. 100—126; Сиротенко В. T. История международных отношений в Европе во второй половине IV — начале VI в„ с. 68^70, 92 сл.
4 D i e s n e r H.-J. Das Vandalenreich, S. Ί$—26.
5 D i e s η e r H.-J. Der Untergang der r5mischen Herrschait in Nordafrika, 'S. 41—46, 165f.
6 Charles-Picard G. Nordafrika und die Romer, S. 46; Whittaker Ch. R. Land and Labour in North Africa. — KHo, 60, 1978, S. 331—362.
7 M a i e r J. L. L’Episcopat de l’Afrique Romaine, Vandale et Byzantine. Rome, 1973 (Bibliotheca Helvetica Romana XI), p. 44—63; cp.: Дилиген- c к и й Г. Г. Северная Африка в IV-V вв., с. 46—76; K о 1 e n d о J., K o- t u 1 a T. Quelques problemes du developpement des villes en Afrique romaine. — Klio, 39, 1977, S. 183f.
8 K о t u 1 a T. Zur Frage des Verfalls der r6mischen Ordnung in Nordafrika. — Klio, 60, 1978, S. 511—515; Lepelley С. Les cites de l’Afrique Romaine au Bas-Empire, особенно p. 121 —195, 197—242, 413s.
9 L e p e 11 e у С. Declin ou stabilite de Tagriculture africaine au Bas-Empire? — In: Antiquites africaines, 1, 1967, p. 135—144; cp.: Expositio totius mundi, cap. 61; Victor Vit., Historia persecutionis provinciae Africae 1, 3; Дилигенский Г. Г. Указ, соч., с. 77—148.
10 Diesner H.-J. Der Untergang der r5mischen Herrschaft ..., S. 139;
Д и л и г e н с к и й Г. Г. Указ, соч., с. 244—248.
11 Основополагающая работа по истории Вандальского государства в це
лом: Courtois С. Les Vandales et TAfrique; Folz R., Guillou A., Mus- :s e t L., S о u r d e 1 D. De TAntiquite au Monde Medieval, p. 57—59.
12 Д и л и г e н с к и й Г. Г. Указ, соч., с. 249—268; D i e s n e r H.-J. Der
Untergang der r6mischen Herrschaft..., S. 181—188.
13 Diesner H.-J. Das Vandalenreich, S. 55, 58f.
14 Д и л и г e н с к и й Г. Г. Указ, соч., с. 249—268.
15 Courtois C., Leschi L,. Perrat Ch., Saumagne Ch. Tablettes Albertini.
16 Д и л и г e н с к и й Г. Г. Указ, соч., с. 269—275. D i e s n e r H.-J. Das
Vandalenreich, S. 86f.
17 Diesner H.-J. Der Untergang der r6mischen Herrschaft..., S. 153.
18 G a u t h i e r E. F. Genseric, roi des Vandales.
19 Novellae Valent. III, 34 (451).
20 D i e s n e r H.-J. Das Vandalenreich, S. 66f.
21 Apoli. Sid. Carm. 2, 544—548.
22 F о 1 z R., G u i 11 о u A. e. a. Op. cit., p. 108s.
23 Ibid., p. 88.
24 V i с t о r V i t. Historia persecutionis..., 2, 2, 3—5.
25 Diesner H.-J. Das Vandalenreich, S. 80f.; Victor Vit., Historia persecutionis..., 2, 38—44.
26 Victor Vit. Historia persecutionis..., 3, 18, 62.
.27 Vogt J. Der Niedergang Roms, S. 444—447.
28 Fulgentius. Epist. 17. De incarnatione et gratia 11, 21 — PL, 65, 465A.
29 Cod. lust. 1, 27, 1—2 (534 r.); Puliatti S. Ricerche sulla legislazione «regionale» di Giustiniano.
30 D i e s n e r H.-J. «Vandalen» — In: Pauly-Wissowa RE Suppl. Bd 10, 1965, Sp. 973f.
31 Gunther R. Von der antiken zur fruhfeudalen christlichen Kirche. — WZ Leipzig, 24, 1975, S. 69—78; Idem. Einige Bemerkungen zur Stellung von Klerikern und christlichen Schriftstellern in den Klassenverhaltnissen des 4. und 5. Jahrhunderts. — In: Das Korpus der griechischen christlichen Schriftstel- ler. Historie, Gegenwart, Zukunft. Hrsg. von J. I r m s c h e r und K. T r e u. Berlin, 1377, S. 21—27.
K главе 5
1 Krilger B. (Hrsg.) Die Germanen. Bd 1, S. 54, 386; Ptolemaus. Geographica, 2, 11; Plin. Nat. hist. 4. 99; Dixon Ph. Barbarian Europe, p. 12 (карта).; Diesner H.-J. Die V61kerwanderung, S. 130f.; Perrin 0. Les Burgondes, p. 92—97, 101—108, 136—140; Demougeot E. La formation de
I’Europe et Ies invasions barbares de l’avenement de Dioclctien au debut du VIе siecle. Vol. 2, p. 248—251.
2 A m m. M a r c e 1., 28, 5, 9—14.
3 Orosius 7, 32, 11 —15; Socrates. Hist, eccles., 7, 30; Demou- geot E. Op. cit., p. 492; Gunther R., Kopstein H. (Hrsg.): Die Romer an Rhein and Donau, S. 374.
4 G u n t h e r R., K o s p t e i n H. Op. cit., S. 180.
5 Cp.: Ausgrabungsiniormation in «Der Tagesspiegel». (West-) Berlim от 5.10. 1980.
6 Chronica Gallica a.452, 118 (Chronica minora 1, 660); Prosper, Chron.* 1322 (Chronica minora 1, 475); cp.: Apoll. Sid., Carm. 7, 232—235.
7 B o u f f a r d P. Necropolcs burgondes de Ia Suisse. Les garnitures de· ceinture, p. 9—13; 43, 65 (Puc. 6), 79—86; Moosbrugger-Leu R. Die Schweiz zur Merowingerzeit. Bd 2, S. 15f.; Martin M. Archaologische Aspekte ■zur burgundischen Geschichte. — ln: IXе Congres Union Internationale des Sciences Prehistoriques et Protohistoriques. Nice, 1976. Colloque XXX: Les relations entre l’Empire Romain tardif, l’Empire Franc et ses voisins, p. 201s.; Bcr- chem van D. L’etablissement des Burgondes en Sapaudia. — In: 14е Rencontre du Centre Europeen d’etudes burgondes medianes. Geneve, 1972, p. 59—64.
8 M u s s e t L. Les invasions. Les vagues germaniques, p. 285s.; LBurg., 54.
9 B r u g u i e r e M.-B. Litterature et droit dans Ia Gaule du Vе siecle, p. 278;. D e m o u g e o t E. Op. cit., vol. 2, p. 493—497.
10 F o 1 z R., G u i 11 o u A. e. a. De l’Antiquite au Monde Medieval, p. 56.
11 Njeussychin A. I. Die Entstehung der abhangigen Bauernschafts, S. 427—454; о Бургундской правде прежде всего S. 442f.
12 Musset L. Op. cit., S. 113i.
13 Deinougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 650—656; Folz R., Guil- Iou A. e. a. Op. cit., p. 66s.; Perrin 0. Op. cit., p. 335—346; Dixon Ph. Op. cit., p. 66 (карта).
14 A p o 11. S i d. Carmen XII.
15 Concilia Antiqua Galliae. Ed. Sirmond, 1, 132; cp.: Perrin 0,. Op. cit.. p. 342.
16 LBurg., 35, 2.
17 LBurg., 10, 2.
18 LBurg., 56, 1; Const. Extravag. D, tit. 21, 2.
19 LBurg., 2, 1.
20 N j e u s s y c h i n A. I. Op. cit., S. 455—459.
21 Ibid., S. 459.
22 Demougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 656s.
23 Ibid., p. 661s.; Pcrrin 0. Op. cit., p. 448 (карта).
24 Demougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 662—671.
25 O Lex Romana Burgundionum см.: Wenger L. Die Quellen des romi- schen Rechts, S. 558—560; o Monnet-La-Viile см.: Mercier Cl. et Mer.cier- RolIand M. Le Cimetiere burgonde de Monnet-La-Ville. P., 1S74; Ament R Franken und Romanen im Merowingerreich als archaologisches Forschungspro- blem. — In: Bonner Jahrbucher, 178, 1978, S. 377—394, o Monnet-La-Ville S. 382f.
26 Gesetze der Burgunden. Hrsg. von F. Beyerle, Weimar, 1936; Per- r i n 0. Op. cit., p. 467—479.
27 Njeussychin A. I. Op. cit., S. 454f.; LBurg. 2, 2; Perrin Oi- Op. cit., p. 487—494.
28 Demougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 664—666.
29 Rouche M. L’Aquitaine des Wisigothes aux Arabes (418—781). Vol. 1, p. 32.
30 A V i t u s. Epist. 93s.
31 Perrin 0. Op. cit., p. 516s.
32 Demougeot E. Op. cit., vol. 2. p. 672s.
33 P e r r i n 0. Op. cit., p. 538—540.
34 V o g 1 J. Der Niedergang Roms, S. 450—466.
3j Musset L. Op. cit., p. 207; Bosl K. Die altesten sogenannten germa- nischen Volksrechle und die Gesellschaftstruklur der Unterschichlem — In: Gesell- .schaft, Kultur, Literatur. Festschrift fur L. Wallach. Hrsg. K. B o s i, Stuttgart, 1975, S. 137; Irsigler F. Untersuchungen zur Geschichte des frhhfrankischen Adels.
K главе 6
1 Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feudalismus. Hrsg. von
I. S e 11 n o w. Berlin, 1977, S. 544; C 1 a v e 1 M., L e v e q u e P. Villes et struc
tures urbaines dans lOccident romain, p. 69.
2 Clavel M., Leveque P. Op. cit., p. 62—65; Frere S. Britannia. A History of Roman Britain, p. 358—375.
3 Frere S. Op. cit., p. 313s.; Clavel M., Leveque P. Op. cit., p. 280.
4 Amm. Marcel. 28, 3, 7; Notitia dignitatum. Occ. 3, 32—37; cp. карту IL -J o n e s A. H. M. The Later Roman Empire.
5 Cp. карту IV: Jones A. H. M. Op. cit.; Hoffmann D. Das spatro- mische Bewegungsheer und die Notitia dignitatum. Tl 2; карта «Галлия и Британия около 400 г.» в конце тома.
6 C 1 a V e 1 M., L ё v ё q u e P. Op. cit., p. 69.
7 P h i 1 p В. Decouverte et fouille des forts romains de Douvres. — In: Sep'
tentrion, 3, 1973, fasc. 15—16, p. 52s.
8 M u s s e t L. Les invasions. Les vagues germaniques, p. 67.
9 D i X о n Ph. Barbarian Europe, p. 49s.
10 Hodgkin R. H. A History of the Anglo-Saxons. Vol. 1, p. 53.
11 Zosimos 6, 5: письмо Гонория британским городам.
12 F о 1 z R., G u і 11 о u A. e. a. De TAntiquite au Monde Medieval, p. 77.
13 Jones A. H. M. Op. cit., vol. 1, p. 191.
14 H o d g k i n R. H. Op. cit., p. 57.
15 B 1 a i r P. H. An Introduction to Anglo-Saxon England, p. 3.
16 Evison V. L The Fifth-Century Invasions South of the Thames,
p. 18—45.
17 G i 1 d a s De excidio et conquestu Britanniae, 20 — произведение относится ко времени около 540 г.
18 T e r t u 11 i a n. Adversus Iudaeos, 7.
19 B a u s К. Von der Urgemeinde zur fruhchristlichen Kirche.
20 L i V с r s i d g e J. Britain in the Roman Empire, p. 459.
21 Frere S. Op. cit., p. 378.
22 G ϋ η t h e r R. Bardesanes und die griechische Philosophie. — In: Acta Antiqua, 26, 1978, p. 15—20.
23 Danielou J., Marrou Η. I. Von der Griindung der Kirche bis zu Gregor dem Grofien. Einsiedeln, 1963, S. 397—405. (Geschichte der Kirche. Bd 1).
24 C h a s t a g η о I A. La fin du monde antique, p. 50.
25 Danielou J., Marrou Η. I. Op. cit., Bd 1, S. 409; Vita Germani, 12—18.
26 Vita Germani, 25—27.
27 Chronica Gallica, a.442. — In: MGH, Auct. Antiq., Bd IX. Berlin. 1892, S. 660 (Chronicaminora, Bd 1).
28 A p ο 11. S i d. Carmen 7, 369ss.
29 Apoll. Sid. Epist. 8, 6, 14.
30 Musset L. Op. cit., p. 156.
31 Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feudalismus, S. 544; Demou- ;g e ο t E. La formation de TEurope et Ies invasions barbares de Tavenement de Diocletien au debut du VIе siecle. Vol. 2, p. 708—729.
32 E V i s ο η V. I. Op. cit., p. 46s.
33 V e r r o n G.. P і 1 e t Chr. Un nouveau temoin de Ia presence anglo- :saxonne en Basse-Normandie a Tepoque merovingienne: La fibule cupelliforme de Vierville (Manche). — Archeologie medievale, 7, Caen 1977, p. 83—93; D e c a e n s J. Un nouveau cimetiere du haut moyen age en Normandie, Herou villette (Galvados). — Archeologie medievale, 1, 1971, p. 1 —126, особенно 91ss., cp. G u i n e t L. Contribution a Tetude des etablissements saxons a Normandie. Caen, 1967, p. 108s.
34 D i X o n Ph. Op. cit.. p. 53.
35 Folz R., Guillou A. e. a. 0p. cit., p. 78.
36 Jackson K. Language and History in Early Britain, p. 78s.; Welt- gescbichte bis zur Herausbildung des Feudalismus, S. 545; существует предположение, что водяная мельница в Британии продолжала применяться после позднеримского времени — см.: Herrmann J. Okonomie und Gesellschaft an der Wende von der Antike zum Mittelalter, S. 33.
37 W а 11 а с e - H a d r i 11 J. M. Kingship in England and on the Continent, p. 8.
38 Савело К. Ф. Раннефеодальная Англия. Л., 1977, с. 7—23; Корсунский A. P. Образование раннефеодального государства в Западной Европе, с. 73—77, 139, 142.
39 Binchy D. A. Celtic and Anglo-Saxon Kingship, p. 1—9.
40 B e d a. Hist, eccles. 2, 5; Беда написал свою историю церкви около
731 r.; D e m о u g e о t E. Op. cit., vol. 2, p. 726.
41 D i X о n Ph. Op. cit., p. 92; Weltgeschichte bis zur Herausbildung des
Feudalismus, S. 546f.
42 Demougeot E. Op. cit., vol. 2, p. 728s.; Dixon Ph. Op. cit., p. 100; Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feudalismus, S. 545f.
K главе 7
1 3 а с e ц к а я И. П. O роли гуннов в формировании культуры южнорусских степей конца IV—V веков нашей эры. — B кн.: Археологический сборник. Л., 1977, № 18, с. 93—96. Werner J. Beitrage zur Archaologie des Attila- Reiches, S. 86.
2 Amm. Marcel. Res gestae 31, 2, 7—8: ...hoc habitu omnes in commune
consultant: Agantur autem nulla severitate regali, sed tumultuario primatum
ductu contenti perrumpunt, quidquid inciderit. По мнению Я. Харматты, primates Аммиана Марцеллина — слой знати (H a r m a 11 a J. The dissolution of the Hun-Empire. — In: Acta Archaeologica. Acad. Scient. Hungariae, 1952. p. 291). Это положение, однако, не подкреплено достаточно убедительными доказательствами.
3 Harmatta J. Op. cit., p. 289; Thompson E. A. A History of Attila and the Huns.
4Amm. Marcel. 31, 2, 8. Cp. Tacitus. Germania VII. Thompson E. A. Op. cit., p. 43.
5 W e r n e r J. Op. cit., S. 85; H a r m a 11 a J. The golden bow of the,
Huns. — In: Acta archaeologica Acad. Scient. Hungaricae, t. I; Fasc. 1—2, 1951, p. 139. Laslo G. The significance of the Hun golden bow. — Ibid., p. 91 — 104. і
6 Amm. Marcel. 31, 2, 11 (auri cupidine immensa flagrantes).
7 Amm. Marcel. 31, 3, 3.
8 См.: Thompson E. A. Op. cit., p. 59.
9 Olymp. Frag. 18 — FHG, Bd IV.
10 J o r d. Get., 180; T h o m p s o n E. A. Op. cit., p. 63. '
11 Varady L. Das letzte Jahrhundert Pannoniens (376—476), S. 303—304. Cp.: Demougeot E. Attila et Ies Gaules. — In: Memoires de Ia Societe d’agriculture commune et arts de Departement de Ia Marne. T. 73. Paris, 1958, p. 9.
12 V a r a d y L. Op. cit., S. 307.
13 A 11 h e i m F. Geschichte der Hunnen. Bd 4, S. 273.
14 S t e i n E. Geschichte des spatr6mischen Reiches. S. 437.
15 Вопреки традиционной точке зрения относительно задолженности аме-. риканский исследователь В. Бэйлесс доказывает, что 6 тысяч фунтов представляли собой сумму, которую Аттила взимал с римлян как своеобразный штраф за нарушение мира 438 года: Bayless W. The treaty with the Huns of 443. — American Journal of Philology, 97, 1976, p. 176—179.
16 Olymp. Frag. 44.
17 Prisc. Frag., 7. — FHG, IV, p. 76. По мнению Г. Вирта, беглые, о которых сообщает Приск, были не столько соплеменниками Аттилы, сколько местным римским населением, которое гунны принуждали оставаться на своих
местах. См.: Wirth G. Attila und Byzanz. — Byzant. Zeitschrift, 60. Bd., 1967^ Η. 1, S. 56—57. Cp.: Thompson E. A. Op. cit., p. 98. 109; Varady L. Op. cit, S. 459—460; M a e n c h e n - H e 1 f e n 0. J. Attila, Λησταρχος oder Staatsmann mit h5heren Zielen? — Byzant. Zeitschrift, 61, Bd., 1968, H. 2^ S. 270—276.
18 A 11 h e i m F. Op. cit., Bd 4, S. 286.
19 Wirth G. Op. cit.. S. 65—66.
20 H a r m a 11 a J. The dissolution of the Hun Empire, p. 286—288. Точка зрения A. H. Бернштама, утверждавшего, что гунны «...стояли несравненно· выше многих европейских племен и по своему социальному строю, и по своей культуре» (Бернштам A. H. Очерк истории гуннов. Л., 1951, с. 162), была, подвергнута резкой критике в исторической литературе: см. рецензии P а ф и- кова A. X. (ВИ, 1952, № 5) и Удальцовой 3. В. (Против идеализации, гуннских завоеваний. — Большевик, 1952, № 11, с. 68—72).
21 Thompson E. A. Op. cit., p. 177.
22 H a r m a 11 a J. The dissolution of the Hun Empire, p. 288.
23 Ibid., p. 301.
24 Prisc. Frag. 39. — FHG, IV, p. 108. ■
25 У Приска идет речь о служанках в доме жены Аттилы, которые вышивали узоры на тканях, используемых гуннами в качестве накидок. P r i s c.. Frag. 8 — FHG, IV, p. 89.
26 Wirth G. Op. cit., S. 57.
27 S с h a f f r a n E. Zur Geschichte der Hunnen in Europa. — In: Die Welt als Geschichte, H. 1, 1957. S. 97.
28Maenchen-Helfen О. J. Op. cit., p. 271—272; Thompson E. A- Op. cit., p. 172.
29 Werner J. Op. cit., S. 85; Varady L. Op. cit., S. 149.
30 Thompson E. A. Op. cit., p. 163—167; Harmatta J. Op. cit.,, p. 297—300; AltheimF. Op.cit.,Bd4,S.280-284.
31 H a r m a 11 a J. The dissolution of the Hun Empire, p. 288, 298—300.
32 Prisc. Frag. 8 — FHG, IV, p. 84.
33 Thompson E. A. Op. cit., p. 37—39.
34 Prisc. Frag. 8 — FHG, IV, p. 86; G. Wirth. Op. cit., S. 66; Maen- chen-Helfen O. T. Op. cit., S. 273.
35 Harmatta J. The dissolution of the Hun Empire, p. 288, 297.
36 Так, например, сына своего Аттила назначил правителем племени акат- циров.
37 Altheim F. Op. cit., Bd. 4, S. 293.
38 Scardigli P. Die Goten. Sprache und Kultur.
39 Приск сообщает, например, что Аэций присылал секретарей-римлян на- службу к Аттиле.
40 H a r m a 11 a J. The dissolution of the Hun Empire. Относительно акат- циров, которые, по-видимому, также относились к гуннским племенам (см. Thompson E. A. Op. cit.), Приск прямо сообщает, что они жили племенами и родами под управлением своих вождей (P r i s с, Frag. 8 — FHG, IV, p. 82—83).
41 См. о «кочевых империях»: Марков Г. E. Кочевники Азии; Ла- щук Л. П. O характере классообразования в обществах рапнпх кочевников·— ВИ, 1967, № 3.
42 См.: Толубеков С. E. O патриархально-феодальных отношениях у кочевых народов. — ВИ, 1955, Аг° 1, с. 75.
43 Chron. Gall, a.447: Nova iterum consurgit ruina, que septuaginta non minus civitates Chunorum depraedationes vastatae, cum nulla ab Occidentalimus- ferrentur auxilia.
44 Oros. Hist. adv. pagan. VII. 37, 12: ... conceduntur quidem adversus immanissimum iilum hostem Radagaisum aliorum hostium cum copiis suis incli- nati ad auxilium animi. Adsunt Uldin et Sarus, Hunorum et Cothorum duces praesidio Romanorum; M a r с e 11 i n i Comitis Chronicon, a.406; Huldin et Sarus Hunnorum Gothorumque reges Radagaisum continuo devicerunt...; Chron. GalL ad a.405; Jord. Rom. 321. O достоверности сообщений, что гуннов в этой битве возглавлял Ульдиан см.: Varady L. Op. cit., S. 201—205.
45 Z o s i m о s, 5, 50 ...; S t e і n E. Op. cit., S. 390.
46 Altheim F. Op. cit., Bd 4, S. 187; Thompson E. A. Op. cit., p. 34.
47 V a r a d y L. Op. cit., S. 257—259.
48 V a r a d y L. Op. cit., S. 278—303.
49 Chron. Gall. a. 433: Cum ad Chunorum gentem, cui tunc Rugila praeerat, post proelium se Aetius contulisset, impetrato auxilio ad Romanum solum regre- ditur. Cons. Ital., p. 301: Prosp. 1310; Stein E. Op. cit., S. 478—479; Vara- •d y L. Op. cit., S. 303—309.
50 Stein E. Op. cit., S. 480; Altheim F. Op. cit., Bd 4, S. 194—195.
51 V a r a d y L. Op. cit.
52 См.: Удальцова 3. В. Идейно-политическая борьба в ранней Византии. M., 1974, гл. III.
53 Salvian. De gubernatione Dei IV, 68; IV, 81; V, 36.
54 По мнению 3. В. Удальцовой, при равеннском дворе имелась даже «прогуннская партия».— См.: Удальцова 3. В. Указ, соч., с. 110—112.
55 Так, A. H. Бернштам писал, что в тылу у врага Аттила имел союзников, в частности рабов, бывших варваров (Бернштам A. H. Указ, соч., с. 155— 156). По словам Э. А. Томпсона, среди римлян «бедные классы» желали прихода гуннов (Thompson E. A. Op. cit., p. 167). А. Луайян высказывал предположение, что между какой-то группой из числа предводителей багаудов и гуннами существовало соглашение; именно этим якобы объясняется быстрое продвижение войска Аттилы по Галлии вплоть до Орлеана. — См.: Loyen А. Resistants et collaborateurs en Gaule a l’epoque des Grandes Invasions. — In: Bulletin de TAssociation Guil. Bude. P., 1963, p. 444. Cp.: Clover F. Geiseric and Attila. — Historia, Bd 22, 1973, H.1., p. 113.
56 B конце 40-х гг. отношения между Равенной и ставкой Аттилы были •омрачены так называемым «делом Сильвана»: епископ Сирмия передал секретарю Аттилы Констанцию золотые литургические сосуды, а тот заложил их римскому банкиру Сильвану; Аттила потребовал возвращения сосудов и выдачи Сильвана. Римское правительство согласилось выплатить компенсацию за сосуды, но отказалось выдать гуннам Сильвана. P r i s с. Frag. 8. — FHG, IV, p. 84; Thompson E. A. Op. cit., p. 128—129; Varady L. Op. cit., S. 318—319.
57 Папа Лев I отказался явиться в 449 г. на Эфесский церковный собор, ссылаясь на «неопределенное и шаткое положение дел» в Италии (Epist. XXVII). Gand H. Deux hommes face a face: Aetius et Attila. — Bulletin tri- mestral de Ia Societe archeologique et historique d’Orleanais, n. s., t. 3, N 18, 1963, p. 38.
58Cp. Prisc. Frag. 15 — FHG IV, 98; Jord. Get. 184—195; Glover F. M. Geiseric and Attila, p. 104—117.
59 Thompson E. A. Op. cit., p. 134.
60 Chron. Gall. a. 448: Eudoxius arte medicus, pravi, sed exercitati ingenii, In Bacauda id temporis mota delatus ad Chunos confugit.
61 См. Grousset R. L’empire des steppes. P., 1960, p. 123.
62 Гонории, изобличенной в заговорщических действиях против брата, пришлось поплатиться за это ограничением своей свободы. Обратившись за помощью к повелителю гуннов, она скрепила эту просьбу передачей ему своего перстня.
63 Prisc. Frag. 15—16 — FHG IV, p. 98—99: Stein E. Op. cit., S. 496.
64 По Иордану численность войск Аттилы составляла несколько сот тысяч человек. Одних лишь убитых в Каталаупской битве, по его утверждению, было 180 тыс. Современные исследователи полагают, что гуннов было 20—30 тыс.
пеловек с обеих сторон. См.: Demougeot E. Op. cit., p. 24; Gand H. Op. cit., p. 37; Thompson E. A. Op. cit., p. 142, note 1.
65 B погребальной песни в честь Аттилы по-разному трактовалась его политика по отношению к варварам и римским государствам: Аттила, согласно песни, овладел «скифским и германскими царствами»; обе же «империи», захватывая города и угрожая разграбить всю их территорию, он заставил платить дань. — lord. Get. 237: ...solus Scythica et Germanica regna possedit nec non utraque Romani urbis imperia captis civitatibus terruit et, ne praedas relique subderentur, placatus praecibus annuum vectigal accepit...
66 Grousset R. 0p. cit.. p. 122; Luponiac P. La disparition de l’empire romain en Occident, p. 65.
67 Φ. Альтхейм писал об объединении римлян и германцев для защитьг позднеантичной культуры. См.: Altheim F. Op. cit., Bd 4, S. 330. Э. Де~ мужо отмечала, что результатом Каталаунской битвы была «победа германоримской Галлии»: Demougeot E. Op. cit., p. 42.
K главе 8
1 Stroheker К. F. Die Alamannen und das spatromische Reich. — In: Die Alemannen in der Fruhzeit. Hrsg. von W. Hubener. Biihl/Baden, 1974,. S. 21, 9; Findeisen J. Spuren romerzeitlicher Siedlungsvorganger im Dorf- und Stadtbild Suddeutschlands und seiner Nachbargebiete, S. 25—40.
2 Stallknecht В. Untersuchungen zur romischen AufienpoIitik in der Spatantike (306—395), 1967.
3 Kellner H.-J. Die Romer in Bayern, S. 172; Keller E. Moglichkeiten· der Synchronisierung spatr5mischer Fundgruppen aus den Provinzen an Oberrheiii und oberer Donau mit elbgermanischen der jungeren Kaiserzeit. — In: Archaolo- 'gische Beitrage zur Chronologie der V51kerwanderungszeit. Hrsg. von G. Kos- sak, J. Reichstein (Antiquitas. Reihe 3, Bd 20). Bonn, 1977, S. 12—16.
4 M о о s b r u g g e r - L e u R. Die Schweiz zur Merowingerzeit. ' Bd A,. S. 13—18, Bd В, S. 15—19; Boesch В. Name und Bildung der Sprachraume. — In: Die Alemannen in der Fruhzeit, S. 98f.; F i n g e r 1 i n G. Zur alamannischere Siedlungsgeschichte des 3. — 7. Jahrhunderts. — Ibid., S. 80f.
5 H u b e n e r W. Der Beitrag der fruhgeschichtlichen Archaologie zur ge- schichtliehen Landeskunde des alemannischen Raumes. — Ibid., S. 43.
6 F i n g e r 1 i n G. Op. cit., S. 79f.; cp. также D i e t z e H. Ratien und! seine germanische Umwelt in der Zeit von 450 bis auf Karl den Grofien unter besonderer Beriicksichtigung Churratiens, S. 51f.
7 A m e n t FL Franken und Romanen im Merowingerreich als archiiologisches. Forschungsproblem. — In: Bonner Jahrbiicher, 178, 1978, S. 381.
8 K e 11 e r H. Spatantike und Friihmittelalter im Gebiet zwischen Genfer See und Hochrhein. — Fruhmittelalterliche Studien, 7, 1973, S. 8f.
9 Schott С. Pactus. Lex und Recht. — In: Die Alemannen in der Friih- zeit, S. 140f.
10 Schott С. Op. cil., S. 153; Beyerle F. Das Kulturportrat der beiden
. alamannischen Rechtstexte: Pactus und Lex Alamannorum. — In: Zur Geschichte der Alemannen. Hrsg. von W. Miiller. Darmstadt, 1975, S. 145. (Wege der Forschung, 100).
11 Schott С. Op. cit., S. 154; Beyerle F. Op. cit., S. 148.
12 Miiller W. Die Christianisierung der Alemannen. — In: Die Alemannen· in der Friihzeit, S. 169—181; Cp.: Schott С. Op. cit., S. 143—146.
13 CIL 13, 525; также: Giinther R., Kopstein H. Die R5mer an Rhein: und Donau, S. 447f..
14 M i t s с h а - M a h r h e i m H. DunkIer Jahrhunderte goldene Spuren, S. 56„.
15 Об этом аспекте деятельности Северина cp. G ii n t h e r R., K о p s t e i n H. Op. cit., S. 382f., 385.
16 O деятельности Северина см.: Eugippius. Das Leben des heiligen Severin. Latein. und deutsch. Einf., Ubers. und Eiiaut. von R. Noll, Berlins, 1963; Jones A. H. M. The Later Roman Empire. Bd. 1, p. 246.
17 K о л о с о в с к а я Ю. К. Commemoratorium Евгиппия как источник по истории позднеантичного города. — ВДИ, 1977, № 1, с. 145—160; Wolff FL Kriterien fiir latinische und r6mische Stadte in Gallien und Germanien und die «Verfassung» der gallischen Stammesgemeinden. — In: Bonner Jahrbiicher, 176^. 1976, S. 120
18 Varady L. Das letzte Jahrhundert Pannoniens (376—476).
19 Cp.: Harmatta J. Acta Antiqua 18, 1970, S. 361—369; Mocsy А. — Acta Archaeologica, 23, 1971, S. 347—360; Varady L. Pannonica. — Acta Archaeologica, 24, 1972. S. 261—276.
20 Alfoldy A. Der Untergang der Romerherrschaft in Pannonien; Moc- s у A. Pannonia. — In: Pauly-Wissowa RE Suppl. Bd 9, 1962, Sp. 516—776.
21 Salomon A., Barkoczi L. Archaologische Angaben zur spatromi- schen Geschichte des Pannonischen Limes-Graberield von Intercisa I. — In: Mit- teilungen des archaologischen Instituts der Ungarischen Akademie der Wissen- schaften, 4, 1973 (Budapest, 1975), S. 73—95; cp.: Maenchen-Helfen 0. J. Die Welt dcr Hunnen, S. 318f.
22 V a r a d y L. Das letzte Jahrhundert ..., S. 36.
23 Ibid., S. 93.
24 M a e n c h e n - H e 1 f e n 0. J. Op. cit., S. 93.
25 Altheim F. Geschichte der Hunnen. Bd 4, S. 188.
26 F o 1 z R., G u i 11 o u A. e. a. De TAntiquite au Monde Medieval, p. 69;
C h a s t a g n o 1 A. La fin du monde antique, p. 55.
27 Bona. I. Der Anbruch des Mittelalters. Gepiden und Langobarden im Karpatenbecken, S. 16.
28 Varady L. Das letzte Jahrhundert.., S. 401; Musset L. Les invasions. Les vagues germaniques, p. 66.
29 Cp. по этому вопросу также оба сборника источников: Lakatos P. Quellenbuch zur Geschichte der Gepiden. Szeged, 1973 и Szadeczky-Kar- d о s s S. Ein Versuch zur Sammlung und chronologischen Anordnung der grie- chischen Quellen der Awarengeschichte nebst einer Auswahl von anderessprachi- gen Quellen. Szeged, 1972.
30 Bona I. Op. cit., S. 45f.; Об отношениях романского населения и германцев в сельской местности cp.: Thomas E. В. Romische Villen in Panno- nien, S. 400f; об экономическом сближении «Barbaricum» с позднеримской цивилизацией cp.: Varady L. Pannonica. — In: Acta Archaeologica, 24, 1972, S. 275f.
K главе 9
1 S i r a g о V. A. L’agricoitura gallica sotto Ia tetrarchia. — In: Hommages a MarceLRenard, vol. II (Coll. Latomus, 102). Bruxelles, 1969, p. 687—699; Panegyrici latini, 3, 15, 4; 5,'18, 1—4.
2 Gunther R. Laeti, ioederati und Gentile in Nord- und Nordostgallien
in Zusammenhang mit der sogenannten Laetenzivilisation. — ZfA, 5, 1971,
S. 39—59; Idem. Die sozialen Triiger der fruhen Reihengraberkultur in Bel- gien und Nordfrankreich im 4./5. Jh. — In: Helinium, 12, 1972, S. 268—272; Gunther R., K5pstein H. Die R5mer an Rhein und Donau, S. 344—352; G u n t h e r R. Einige neuere Untersuchungen zu den Laeten und Gentilen in Gal- Iien im 4. Jahrhundert und zu ihrer historischen Bedeutung. — KHo, 59, 1977, S. 311—321.
3 SHA, Vita Probi 15, 2; 15, 6; Zosimos 1, 71, 2; 1, 68, 3; Panegyrici latini 5, 21, 1; 5, 9, 3; 7, 6, 2.
4 Chevallier R. Problematique de Ia villa gallo-romaine. — In: 93е Con- gres national des societes savantes (Tours, 1968), Sect. Archeologie. P., 1970,
5 Agache R., Breart В. Atlas d'Archeologie aerienne de Picardie. Le bassin de Ia Somme et ses abords a l’epoque protohistorique et romaine; Fossier R. La terre et Ies hommes en Picardie jusqu’a Ia fin du XIIIе siecle. Vol. 1, p. 134—142.
6 Duby G. Histoire de Ia France rurale. Vol. L La formation des cam- pagnes fran^aises des origines au XIVе siecle, p. 235s.
7 Ibid., p. 282—285.
8 Ibid., p. 313s.
9 Mussct L. Les invasions. Les vagues germaniques, 1969, p. 182.
10 D o e h a e r d R. Histoire economique du Haut Moyen Age. Note a propos d’un point de methode. ■— In: Melanges offerts a G. Jacquemyns. Bruxelles, 1968, p. 251—266.
11 Fossier R. Op. cit., p. 117.
12 D e 1 m a i r e R. Etude archeologique de Ia partie orientale de Ia cite des Morins (Memoires de Ia Commission Departementale des Monuments Historiques du Pas-de-Calais, T. 16). Arras, 1976, p. 134—137, 307s., 313.
13 K a i s e r R. Untersuchungen zur Geschichte der Civitas und Diozese Sois- sons in r5mischer und merowingischer Zeit.
14 Notitia Dignitatum. 0cc. 9, 35; другие оружейные «fabricae» находились в Маконе, Отене, Трире, Амьене и Аржантоне: cp. Kaiser R. Op. cit., S. 138f.
15 R о b 1 i n M. Cites ou citadelles? Les enceintes romaines du Bas-Empire d’apres l’exemple de Paris. — Revue des etudes anciennes, 53, 1951, p. 301—311; I d e m. Cites ou citadelles? Les enceintes romaines du Bas-Empire d’apres l’exemple de Senlis. — Revue des etudes anciennes, 67. 1965, p. 368—391.
16 Vercauteren F. Die spatantike Civitas im fruhen Mittelalter. — In: Die Stadt des Mittelalters. Bd. I. Hrsg. von C. Haase. Darmstadt, 1969, S. 127 {Wege der Forschung, 243); Ganghofer R. L’evolution des institutions muni- eipales en Occident et en Orient au Bas-Empire. p. 202—208, 237.
17 Vercauteren F. Op. cit., p. 128.
18 K o p с у H с к и й A. P. O мелкой земельной собственности в западных провинциях Поздней Римской империи. — ВДИ, 1970, № 2, с. 167—173.
19 Gunther R. Die Volksbewegungen in der Spatantike und ihre Bedeutung fur den gesellschaftlichen Fortschritt im Feudalismus. — In: Die Rolle der Volks- massen in der Geschichte der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Hrsg. von J. Herrmann und I. Sellnow. Berlin, 1975. S. 169f.
20 Panegyrici latini, 10, 4, 3.
21 Prise. Frag. 15 — FHG, 98; vgl. Clover F. M. Geiseric and Attila. — In: Historia, 22. 1973, p. 113.
22 Z 6 11 n e r E. Geschichte der Franken bis zur Mitte des 6. J a h r h u n d e r t s, S. 1—6; разнородный состав франкского племенного союза особенно подчеркивает Кун. Kuhn H. Das Rheinland in den germanischen Wanderungen. II. — Rheinische Vierteljahrsblatter, 38, 1974, S. 1—31; Grand R. Recherches sur Fori- gine des Francs (он делает предположение о скандинавском происхождении франков).
23 A u r e 1. V i с t о r, Caes. 33, 3.
24 G u n t h e r R.. K о p s t e i n H. Die R5mer an Rhein und Donau, S. 70.
25 Panegyrici latini 5, 18, 3; Zosimos 1, 71, 2.
26 Aurel. Victor. Caes. 37, 2; SHA, Vita Binosi 15, 1; Vita Prcculi 13, 4; Vita Probi 18, 5.
27 Panegyrici latini, 2, 10, 3.
28 Panegyrici latini, 7, 10. 2; 10, 16, 5f; Eusebius. Vita Const. 1, 25, 1; Eutrop. 10, 3, 2.
29 Корсунский A. P. Проблема революционного перехода от рабовладельческого строя к феодальному в Западной Европе. — ВИ, 1964, N 5: Gun- t h e r R. Zur Entstehung des Feudalismus bei den Franken. Die romisch-germani- sche Auseinandersetzung im 4. und 5. Jahrhundert. — ZfG, 20, 1972, S. 427—443.
30 Amm. Marcel., 15, 5, 16.
31 Amm. Marcel., 17. 8, 3f., cp.: Z5lliner E. Geschichte der Franken..., S. 18f.
32 Amm. Marcel., 31, 10, 6.
33 S t r о h e k e r K- F. Zur Rolle der Heermeister frankischer Abstammung im spaten 4. Jahrhundert. — In: Historia, 4. 1955, S. 314—330.
34 G r e g о r T u r ., Hist. Franc. 2, 9; S а 1 v i a n. De gubernatione Dei 6, 82ss.; Kempf Th. K- Trierer Domgrabungen 1943—1954. — In: Neue Ausgrabun- gen in Deutschland. Berlin, 1958, S. 374.
35 A p о 11. S i d., Carm. 6, 238—253.
36 S а 1 V i a n. De gubernatione Dei, 4. 67; 7, 64.
37 A p о 11. S i d., Epist. 4, 20, 1—3.
38 W i 11 E. Boulogne et Ia fin de l’Empire romain d’Occident. — In: Homma- ges a Marcel Renard, vol. II (Coll. Latomus 102). Bruxelles, 1969, p. 827.
39 V a r a d y L. Die Aufl5sung des Altertums. S. 23ff., 34ff.
40 W i 11 E. Op. cit., S. 822, 826.
41 T h i 11 G. Um eine «versunkene» R5mervilla bei Remerschen. — In: He- mecht 22, 1970, S. 455—467; W e i 11 e r R. Die r5mischen Munzen aus der Villa von Remerschen. ■— Ibid., S. 467—476; H a 11 J. J. Histoire de Ia Gaule Romaine. P.,
1959, p. 296; Gose E. Der r5mische Gutshof von Weitersbach. — In: Archaelo- gica Belgica, 61. Bruxelles, 1962, S. 65ff.; Ruger B. Germania Inferior, S. 46; Archaologische Funde und Denkmaler des Rheinlandes, Bd. 1: Kreis Geldern. Koln,
1960, S. 87ff., 101ff.
42 P r i n z F. Die Entstehung des altgallischen und merowingischen Monchs- tum. — In: Das erste Jahrtausend. Textbd. 1, Dusseldorf, 1962, S. 229; Ewig E. Trier im Merowingerreich. S. 106; Petri F. Der Rhein in der europaischen Ge- schichte und den europaischen Raumbeziehungen von der Vorzeit bis ins Hochmit- telalter. — ln: Das erste Jahrtausend. Textbd. 2. Diisseldorf, 1964. S. 591.
43 Chevallier R. Problematique de Ia villa gallo-romaine, p. 472s.
44 J a n k u h n H. Vor- und Frilhgeschichte vom Neolithikum bis zur Volker- wanderungszeit, S. 129; История средних веков. M., 1977, τ. 1, с. 77, 82.
45 G r e g ο r. T u r., Hist. Franc. 2, 9; о предполагаемом месте Диспаргум см„
de B о о n e V. J. De Franken van bun eerste optreden tot de dood van Childerichi
S. 142; Z611ner E. Op. cit., S. 27, Anm. 7.
46 Folz R., Guillou A. e. a. De l’Antiquite au Monde Medieval, p. 71h
47 Z611ner E. Op. cit., S. 31f.
48 B6hme H.-W. Tombes germaniques des IVе et Vе siecles en Gaule du Nord. — In: F 1 e u r у M., P e r i n P. Problemes de chronoloqie relative et absolue concernant Ies cimetieres merovingiens d’entre Loire et Rhin, p. 21s.; B 5hme H.-W* Germanische Grabfunde des 4. bis 5. Jahrhunderts zwischen unterer Elbe und Loire. Textbd.. S. 187—207.
49 Yprey J. La Chronologie du cimetiere franc de Rhenen (Prov. Utrecht).—>
In: F 1 e u r y M., P e r i n P. Op. cit., p. 51—57.
50 L a t o u c h e R. Gaulois et Francs de Vercingetorix a Charlemagne (кар
та — p. 220).
51 Gregor. Tur. Hist. Franc. 2, 97.
52 Nov. Sev. 2, 1.
53 Praeceptio Chlotharii, cap. 8; cp. письмо Ремигия Реймского Хлодвигу — Epist. Austr. 2.
54 Dumas F. Le tombeau de Childeric (без года), с подробным описанием раскопок и многочисленными иллюстрациями.
55 Gunther R. Einige neuere Untersuchungen... — КДо, 59, 1977, S. 314,
320.
56 G r e g о r. T о u r. Hist. Franc. 2, 27.
57 Мнение о высоком социальном положении «воина из Суассона» отстаивает Д. Клод: Claude D. Zu Fragen fruhfrankischer Verfassungsgeschichte. — ZSR GA, 83, 1966, S. 273ff.; Idem. Untersuchungen zum fruhfrankischen Comitat. — ZSR GA, 81. 1964, S. 1—79. Против этого возражает P. Шпрандель: Spran- del R. Struktur und Geschichte des merowingischen Adels. — HZ, 193, 1961; cp.: Idem. Bemerkungen zum fruhfrankischen Comitat. — ZSR GA, 82, 1965, S. 290f.
58 Эту точку зрения защищает Балон: B а 1 о n J. Etudes franques, p. 24, 26, 30s., 74.
59 Примеры см. Z5 11ner E. Op. cit., S. 130f.
60 Prokop. Bell. Goth., 1, 12, 19.
61 Folz R., Guillou A. e. a. Op. cit., p. 73; Z511ner E. Op. cit., S. 51 — 53; Giinther R. Laeti, foederati und Gentile... — ZfA, 5, 1971, S. 59.
62 G r e g о r. T u r. Hist. Franc. 2, 30; 2, 37.
63Ennodius. Panegyricus Theoderici, cap. '15, 72; Cassiodor. Va- riae 2, 41 с письмом Теодериха Хлодвигу и другими документами.
64 Подробное изложение мотивов и различных точек зрения см.: L i p p о 1 d А. Art. «Chlodovechus». — In: Pauly-Wissowa RE Suppl. — Bd 13, 1973, Sp. 151— 159; Z511ner E. Op. cit., S. 57—64; 508 г. датирует P. Вейс: Weiss R. Chlod- wigs Taufe: Reims 508. Bern-Frankfurt/M., 1971, S. 59; См. о крещении Хлодвига; Gregor. Tur. Hist. Franc. 2, 30—31; Письмо Авита Хлодвигу: Epist. 46 (MGH Auct. ant., VI 2, S. 75); Письмо Никеция Трирского Хлодосвинте, внучке Хлодвига, около 565 r.: MGH Epist., III, S. 119, N 8.
65 Prosper Havn. от 498 г. — MGH Auct. ant., IX S. 331; Gregor. Tur., Hist. Franc. 2. 32—33; Marius Avent. от 500 г. — MGH Auct. ant., XI, p. 234.
66 C a s s i о d о r. Variae 3, 1—4.
67 G r e g о r. T u r. Hist. Franc. 2, 37.
68 G r e g о r. T u r. LIist. Franc. 2, 38.
69 Folz R., Guillou A. e. a. Op. cit., p. 76.
70 Gregor Tur. Hist. Franc. 2, 40.
71 P e r i n P. La vaiselle de lerre, de verre et de bronze dans Ardennes a Fepoque merovingienne d’apres Larcheologie funeraire. — In: 93е Congres national des societes savantes (Tours, 1968), Sect. Archeologie. P., 1970, p. 121 —143.
72 P e r i n P. La necropole franque de Mazerny. — In: Etudes Ardennaises, 44, 1966, p. 2—15; Idem. La fouille de sauvetage d’Omont. — In: Etudes Arden- naises, 47, 1966, p. 30—35; Idem. Les Ardennes a Lepoque merovingienne. — In: Etudes Ardennaises, 50, 1967. p. 3—44.
73 Bohme H. W. Die Eingliederung des spatr5mischen Nordgalliens in das Frankenreich.—In: IXе Congres. Union Internationale des Sciences Prehistoriques et Protohistoriques. Nice, 1976, Colloque XXX, p. 71—87; cp.: Fayder-Feyt- mans G. La Belgique a Lepoque merovingienne. Bruxelles, 1964, p. 59, 64.
74 P e r i n P. Trois tombes de «chef» du debut de Ia periode merovingienne. — In; Bulletin de Ia societe archeologique Champenoise (Reims), 65, 1972, N 4, p. 53s.
75 J o f f r oy R. Le cimetiere de Lavoye, p. 99ss.
76 P e r i n P. Notes d’Archeologie ardennaises. — In: Etudes Ardennaises 53/54, 1968. p. 1—6.
77 A r b o g a s t B. Trouvailles merovingiennes d’Alsace, vol. I, p. 225; cp. также последние данные о раскопках Пфафенхейма под Кольмаром. Заметка «Merowingergraber entdeckt» н газете «Die Welb>, Ausgabe В, от 23.3.1979.
78 L a u m о n A. Le pays de Sarrebourg a l’epoque merovingienne. Etude archeologique et occupation du sol (Fac. des Lettres et Sciences Humanines de Nancy II), s. d. [1977], p. 212.
79 S 'c a p u I a J. Un haut lieu archeologique de Ia Haute Vallee de Ia Seine. La Butte d’Isle-Aumont en Champagne. Pt. 1, Troyes, 1975, p. 53.
80 S a 1 i n E. и F r a n c e - L a n o r d A. — In: Gallia, 1956; S a 1 i n E. Metho- de d’etude de Loccupation du sol du Vе au IXе siecle. — In: Actes du 90е Congres national des societes savantes (Nice, 1965), Sect. Archeologie. P., 1966, p. 16.
81 Ament H. Frankische Adelsgraber von Flonheim in Rheinhessen. S. 42f.,
64f.
82 Ament H. Op. eit..., S. 171—186.
83 Salin E. Methode d’etude..., p. 15—18.
84 S a 1 i n E. L’habitat du Haut Moyen age. — In: Actes du 90е Congres nationale..., p. 33—41.
85 Fayder-Feytmans G. La Belgique a Lepoque merovingienne, p. 59.
86 Salin E. L’habitat du Haut Moyen age, p. 38.
87 Demolon P. Le village merovingien de Brebieres (VI—VII siecle). Arras, 1972.
88 F a y d e r - F e y t m a n s G. Op. cit., p. 64.
89 P a r a i n Ch. Das Problem der tatsachiichen Verbreitung des technischen Fortschritts in der r5mischen Landwirtschaft. — ZfG, 8, 1960, S. 364—366.
90 L a t o u c h e R. De Ia Gaule Romaine a Ia Gaule Franque. Aspects sociaux et economiques de bevolution. — ln: Settimane di studio del Centro italiano di studf sulLAlto Medioevo, vol. IX: Il passaggio dalLAntichita al medioevo in Occi- dente. Spoleto, 1962, p. 406; Bloch M. Les caracteres originaux de Lhistoire ru- rale framjaise, p. 51s.; Lelong Ch. La vie quotidienne en Gaule a Lepoque merovingienne, p. 38.
91 B 1 o c h M. Avenement et conquetes du moulin a eau. — Annales d’histoire economique et sociale. 7, 1935, p. 538—556; Maroti E. Uber die Verbreitung der Wassermilhlen in Europa. — In: Acta Antiqua 23, 1975, S. 255—280.
92 Abel W. Landwirtschaft und landliche Gesellschaft in Deutschland. — In: Settimane... vol. XIII: Agricoltura e mondo rurale in Occidente nelbalto Medioevo. Spoleto, 1966, p. l63s.: Donat P., Ullrich H.: Einwohnerzahlen und Siedlungs- grofie der Merowingerzeit. — ZfA, 5, 1971, S. 234—260; Fossier R. La terre et. Ies hommes en Picardie, p. 155—160.
93 Abel W. Landwirtschaft und landliche Gesellschaft, S. 169—171; Zoll- n e r E. Op. cit.. S. 222—224.
94 Lelong Ch. Op. cit., p. 41.
95 K a i s e r R. Untersuchungen zur Geschichte der Civitas und Diozese Sois- sons, S. 195—206.
96 Fayder-Feytmans G. Op. cit., S. 82; Kaiser R. Op. cit., S. 15P,
179f.
97 R u g g i n i L. C. Le associaziorii professionali nel mondo romanobizanti- no. — In: Settimane... vol. XVIII, 1: Artigianato e tecnica nella societa deH’alto Medioevo occidentale. Spoleto, 1971, S. '172—180; Cod. Theod. 12, 1, 146 (395); Nov. Maior. 7 (458); Nov. Sev. 2 (465).
98 P a u 1 i n u s d e P e 11 a. Eucharistikos, 210s.
90 Sprandel R. Bergbau und Verhiittung im friihmittellalterlichen Europa.— In: Settimane... vol. XVIII, 1, p. 599—606.
100 Lelong Ch. Op. cit., p. 18, 20s.
101 Gyorffy Gy. Civitas, castrum, castelIum. — In: Acta Antiqua, 23, 1975,
р. 331s. Lelong Ch. Op. cit., p. 42.
102 L e 1 o n g Ch. Op. cit., p. 45—52.
103 Kaiser R. Op. cit., S. 176.
104 E n n e n E. Das Stadtewesen Nordwestdeutschlands von der frankischen bis zur salischen Zeit. ·— In: Die Stadt des Mittelalters. Bd I. Hrsg. von C. H a a - se (Wege der Forschung, 243). Darmstadt, 1969, S. 148—151.
105 Vercauteren F. Die spatantike Civitas im friihen Mittelalter, S. 135; E n n e n E. Die Entwicklung des Stadtewesens an Rhein und Mosel vom 6.-9. Jh. — In: Settimane... vol. VI: La Citta nell’alto Medioevo. Spoleto, 1959, p. 428.
106 Briihl C. Palatium und Civitas, Bd I: Gallien.
107 LI a 11 Th. Mittelalterliche Stadtgrundrisse, S. 39, 33f.
108 K a i s e r R. Op. cit., S. 141; Z δ 11 n e r E. Op. cit., S. l72f.
109 Lelong Ch. Op. cit., p. 61—67.
110 Heidrich I. Die merowingische Miinzpragung im Gebiet von oberer Maas, Mosel und Seille. — In: Rheinische Vierteljahrsblatter, 38, 1974, S. 78f.
111 Werner J. Waage und Geld in der Merowingerzeit. — In: Sitz.-Ber. Bayer. Akademie der Wiss. in Miinchen, Phil.-hist. Klasse, 1954, S. 3ff.
112 Bleiber W. Naturalwirtschaft und Ware-Geld-Beziehungen zwischen Somme und Loire wahrend des 7. Jahrhunderts. Berlin, 1981.
113 L e 1 o n g Ch. Op. cit., p. 67s.
114 MGH Leges IV, 1 (1962). Hrsg. von K. A. Eckhardt; Njeussy- chin A. I. Die Entstehung der abhangigen Bauernschaft, S. 114—118.
115 MGH Capitularia, I, 1.
116Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feudalismus, S. 526; Wart- burg W. V. Umfang und Bedeutung der germanischen Siedlung in Nordgallien im 5. und 6. Jahrhundert im Spiegel der Sprache und der Ortsnamen, S. 31; см, также Njeussychin A. I. Op. cit., S. 161—187.
117 Обзор спорных гипотез см. статью: A. Lippold «Chlodovechus». ~. Pauly-Wissowa RE Suppl., Bd 13, 1973. Sp. 170, 172.
118 Claude D. Zu Fragen friihfrankischer Verfassungsgeschichte. — ZSR GA, 83, 1966, S. 273.
119 Ebeling H. Prosopographie der Amtstrager der Merowingerzeit. — In: Francia, Beiheft 2. Miinchen, 1974, S. lOf.
120 S p r a n d e 1 R. Dux und comes in der Merowingerzeit. — ZSR GA, 74, 1957, S. 41—84; Claude D. Untersuchungen zum fruhfrankischen Comitat. — ZSR GA, 81, 1964, S. 1—79.
121 Gregor Tur., Hist. Franc. 3, 18; 3, 33; 7, 19; 8, 16; Concil. Arvern. a, 535, cap. 4; Пролог (§ 1) к «Салической правде».
122 Корсунский A. P. O статусе франкских колонов. — СВ, 1969, вып.32,
с. 36 сл., особенно с. 32 сл.
123 История средних веков. T. 1. M., 1977, с. 88; Njeussychin A. I. Op, cit. S. 118-161.
124 Y p r e у J. La chronologie du cimetiere franc de Rhenen, p. 51—57; D a s - n о у A. Quelques tombes du cimetiere de Pry. — In: M. F1 e u r у, P. P e r i n, Problemes de chronologie..., p. 69—79; Martin M. Le cimetiere de Bale-Berner- ring (Suisse). Interpretation historique et sociale d’apres Ia chronologie exacte des tombes. — In: M. Fleury, P. Perin. Problemes de chronologie..., p. 187—198.
125 Steuer H. Zur Bewaffnung und Sozialstruktur der Merowingerzeit. — In: Niedersachsisches Jahrbuch fur Landesgeschichte, 37, 1968, S. 18ff.; Christ- 1 e i n R. Besitzabstufungen zur Merowingerzeit im Spiegel reicher Grabfunde aus
West- und SiiddeutschIanh. — in: Jahrtmch des Romisch-Germanischen Zentrat- museums Mainz, 20, 1973, S. 147ff.; Werner J. Bewaffnung und Waffenbeigabe in der Merowingerzeit. — In: Settimane..., vol. XV, 1: Ordinamenti militari in Occi- dente nell’alto Medioevo. Spoleto, 1968, p. 95—108.
126 Duby G. Guerriers et paysans au VIIе—XIIе siecle, p. 43f.; Njeussy- chin A. I. Op. cit., S. 187—228.
127 C ю з ю M о в M. Я. Дофеодальный период. — B кн.: Античная древность и средние века. Вып. 8. Свердловск, 1972, с. 16—26; Сюзюмов M. Я. Закономерный переход к феодализму и синтез. — Там же. Вып. 12, 1975, с. 35—37, 41 сл.
128 F о u r n i e r G. Les Merovingiens, p. 34.
129 Institutiones lust. 1, 3, 5.
130 Duby G. Op. cit., p. 42.
131 G r e g о r. T u r. Hist. Franc. 5, 3.
132 Nehlsen H. Sklavenrecht zwischen Antike und Mittelalter. Germanisches und r6misches Recht in den germanischen Rechtsaufzeichnungen. I. Ostgoten, Westgoten, Franken, Langobarden, S. 60.
133 L e 1 о n g Ch. Op. cit., p. 27.
134 B 1 о с h M. Comment et pourquoi finit l’esclavage antique. Annales, 2, P.,
1947, p. 35s.
135 Z δ 11 η e r E. Op. cit., S. 115.
136 Gregor Tur. Hist. Franc. 4, 46; 5, 48; Diesner H.-J. Fragen der So- zialgeschichte und des frilhen Feudalismus bei Gregor von Tours. — In: Philolo- gus, 115, 1971, S. 52—57.
137 MGH Capitularia reg. Franc. I, p. 2s.; cp. D u v a 1 P. Μ. Les dieux de Ia
Gaule. P., 1957, S. 116—119; Young B. Paganisme, Christianisation et rites fu-
neraires merovingiens. — In: Archeologie medievale 7, 1977, p. 5—81.
138 Pactus Childeberti I. et Chlotarii I. — MGH, Capitularia reg. Franc., P- 3—7.
139 Chilperici edictum. — Ibid., p. 8—10.
140 Edictum Gunthramni — Ibid., ρ. IO—14; Decretio Childeberti II., ρ. 15—18; Praeceptio Chlotharii II. — p. 18—20; Edictum Chlotharii II. οτ 18 октября 614 r, p. 20ss.
141 Latouche R. De Ia Gaule Romaine a Ia Gaule Franque, p. 404f.; Gan- s h ο f F. L. Les traits generaux du systeme d’institution de Ia monarchie franque.- In: Settimane... vol. IX. Spoleto, 1962, p. 94, 99s.
142 Cp.: Vogt J. Der Niedergang Roms. Ziirich, 1965, S. 525; Hauck K- •Von einer spatantiken Randkultur zum karolingischen Europa. — In: Friihmittelal- terIiche Studien, 1, 1967, S. 20—29.
143 Kaiser R. Op. cit., S. 226.
144 C 1 a u d e D. Zu Fragen frtihfrankischer Verfassungsgeschichte, S. 276.
145 S p r a n d e 1 R. Grundbezitz- und Verfassungsverhaltnisse in einer mero- wingischen Landschaft: die Civitas Cenomannorum. — In: Festschrift Gerd Tel- lenbach. Freiburg, 1968, S. 35.
146 G r e g o r. T u r. Hist. Franc. 6, 46.
147 Doehaerd R. Histoire economique du Haut Moyen Age, p. 264s.
148 Langgartner G. Die Gallienpolitik der Papste im 5. und 6. Jahrhun- dert, S. 26, 53, 61—68, 93f., 105, 107f., 166f.; Griffe E. La Gaule chretienne a I’epoque romaine. Vol. 2. L’eglises des Gaules au Vе siecle, p. 114ss., 135ss.; Da- nielou J., Marrou Η. I. Von der Griindung der Kirche bis zu Gregor dem Gro3en, S. 422f.
149 E w i g E. Kirche und Civitas in der Merowingerzeit. — In: Settimane... voi. VII, 1: Le Chiese nei regni dell’Europa Occidentale e i Ioro rapporti con Roma sino all’ 800. Spoleto, 1960, p. 45—72.
150 T e s s i e r s G. La conversion de Clovis et Ia christianisation des Francs.— In: Settimane... vol. XIV: La conversione al christianesimo nell’Europa dell’alto Medioevo. Spoleto, 1967, p. 187; Imbert J. L’influence du christianisme sur Ia legislation des peuples francs et germains. — Ibid., p. 369.
151 Zollner E. Op. cit., S. 186—188; Decarreaux J. Les moines et Ia .civilisation en Occident. P., 1962, p. 123s., 140f.; Haarhoff T. J. Schools of GauL
A Study of Pagan and Christian Education in the Last Century of the Western Empire. 2. AufL Johannesburg, 1958, S. 157—163, 175ff.
152 Cp.: Zollner E. Op. cit. (карта).
153 Gregor. Tur. Hist. Franc. 3, 3; Liber hist. Franc. 19.
154 Behm-Blanke C. Gesellschaft und Kunst der Germanen. Die Thuringer und ihre Welt, S. 166—174.
155 Gregor. Tur. Hist. Franc. 3, 21—23. '
156 Gregor Tur. Hist Franc. 3, 11; Marius Avent., a. 534; Prokop, Bell. Goth., 1, 13.
157 Z511ner E. Op. cit., S. 87.
158 Prokop. Bell. Goth., 1, 13.
159 H e r r m a n n J. Spuren des Prometheus, S. 205.
160 Nouvelle Histoire de France. Vol. II: Le premier royaume de France. La dynastie merovingienne. Ed. J. Cain. P., 1965, p. 172.
161 Silber M. The Gallic royalty of the Merovingians in its relationship to the Orbis Terrarum Romanum’ during the 5Lh and 6th centuries A. D. Bern, 1970.
162 Ibid., p. 81.
163 Stroheker K. F. Der senatorische Adel im spatantiken Gallien; Idem. Spanische Senatoren der spatr5mischen und westgotischen Zeit. — In: Germanen- tum und Spatantike. Zurich, 1965, S. 54^-87; Overbeck M. Untersuchungen zum afrikanischen Senatsadel in der Spatantike; Arnheim M. T. M. The Senatorial Aristocracy in the Later Roman Empire; M a 11 h e w s J. Western Aristocracies and Imperial Cpurt A. D. 364—425.
164 Matthews J. Op. cit., p. 346.
165 Stroheker K. F. Der senatorische Adel..., p. 136.
166 Bodmer J.-P. Der Krieger der Merowingerzeit und seine Welt, S. 15, 24.
167 S c h e n k V o n S t a u f f e n b e r g A. Theoderich der Gro3e und Chlod- wig. — In: Macht und Geist. Vortrage und Abhandlungen zur Alten Geschichte, Hrsg. von S. Lauffer. Miinchen, 1972, S. 426.
168 E 1 z e W. Theoderich und Chlodwig. ■— In: Epirrhosis. Festgabe filr Carl Schmitt. 1. Tlbd. (West-) Berlin, 1968, S. 156f.
169 O дискуссии см.: Erb T. Zum Inhalt des Eigentumsbegriffs in der Diskus- sion um die Entstehung des Feudalismusi — ZfG, 22, 1974, S. 833ff..
170 По этому вопросу прежде всего см.: Herrmann J. Allod und Feudum als Grundlagen des west- und mitteleuropaischen Feudalismus und der feudalen Staatsbildung. — In: Beitrage zur Entstehung des Staates. Hrsg. von J. Herrmann und I. Sellnow. Berlin, 1973, S. 164—201, особенно S. 179—185.
171 Korsunkij A. R. The early feudal state and the formation of feudal property in Western Europe. (Доклад на V Международном конгрессе по экономической истории. Ленинград, 1970), M., 1970, с. 16. См. также: Корсунский A. P. Об экономической политике государства раннего средневековья в Западной Европе. — B кн.: Проблемы социальной структуры и идеологии средневекового общества. Вып. 2. Л., 1978, с. 11—25, особенно с. 12сл. O возникновении господствующего феодального класса у франков cp. также: Д а н и л о - в а Г. M. K вопросу о возникновении государства у франков. — B кн.: Уч. зап. Петрозаводского ун-та. Ист. науки. T. 14, вып. 4. 1973, с. 132—139. Последней эту тему подробно рассмотрела 3. Вебер: Weber S. Die Stellung der Freien im
* Ubergang zum Feudalismus, untersucht am Beispiel ihrer Wiederspiegelung in den leges barbarorum.
172 M a z z a r i n о S. Si puo parlare di revoluzione sociale alla fine del mon- do antico? — In: Settimane... Vol. IX. Spoleto, 1962, p. 410—425.
173 Селезнев M. В. Социальная революция; Корсунский A. P. O социальных революциях в докапиталистических формациях. — B кн.: Проблемы теории социальной революции. M., 1976, с. 30—49.
174 M a p к с К·, Э н г e л ь с Ф. Соч., т. 1, с. 448.
175 G u n t h e r R. Die Epoche der sozialen und politischen Revolution beim Ubergang von der antiken Sklavereigesellschaft zum Feudalismus. — КПо, 60/2, 1978, S. 235—246. Господствующему классу Западного Рима не было чуждо представление о революционном перевороте, но он всячески отгонял мысль даже о его возможности (scimus quidem nihil umquam novandum... cum Romanum sem- per imperium—Panegyricus Pacati (Феодосию)—Panegyrici latini, 2(12), 45, 3).
1 Рикимер был сыном свевского вождя и дочери вестготского короля Валии. Бургундский король Гундобад был женат на его сестре. За 16 лет с 456 г. он свергнул трех римских императоров (Авита, Майориана, Анфимия).
2 Procop. BelL Goth. I, 1.
3 Одоакр выступает в источниках также как король туркилонгов, как ругий, гот. См.: Dahn F. Die Konige der Germanen, Bd. 2. S. 33—34; Schmidt L. Die Ostgermanen, S. 99; B а й н ш т e й н О. Л. Этническая основа так называемых государств Одоакра и Теодериха. — Историк-марксист, 1938, № 6, с. 144— 147. Американские исследователи P. Рейнольдс и P. Лопес высказали предположение, что скиры — это племя балтийского или сарматского происхождения. См.: Reynolds R. L., Lopez R. S. Odoacer: German or Hun? — American Historical Review, v. 52, 1946, p. 38—51.
4 S c h m i d t L. Op. cit., S. 99.
5 Comes M a r c e 11. Chron. a. 476; J o r d. Get. 243.
6 Schmidt L. Op. cit., S. 321.
7 M o m m s e n Th. Ostgotische Studien. — In: M o m m s e n Th. Gesammelte Schriften, Bd 6. Berlin. 1910, S. 388—399.
8 Согласно замечанию Э. Штейна аристократия никогда прежде не добивалась такой свободы, как при Одоакре. Он сделал ей больше уступок, чем в свое время Аэций и Рикимер. См.: Stein E. Histoire du Bas-Empire. Vol. 2, p. 41—46.
9 S u n d w а 11 J. Abhandlungen zur Geschichte des ausgehenden R5mertums, S. 180—183; Chastagnol J. Le senat romain sous Ie regne dOdoacre, p. 52—56.
10 D a h n F. Op. cit., S. 42.
11 Dahn F. Op. cit., S. 43—44; Sundwall J. Op. cit., S. 187.
12 Одоакр ясно обнаружил подобное намерение, назначив своего сына цезарем. См.: Sundwall J. Op. cit., S. 187. .
13 Fustel de Coulanges N.-D. Invasion germanique et Ia fin de ГЕтрі- re. P., 1891, p. 505, 518—519; B ury J. History of the Later Roman Empire. Vol. I, L. 1958, p. 408—409; Dahn F. Op. cit., S. 43, 46; Hartmann L. Geschichte Ita- liens im Mittelalter. Bd I, S. 54; Demougeot E. Bedeutet das Jahr 476 das Ende des Romischen Reiches im Occident? — Klio, 60/2, 1978, S. 378—381.
14 M o m m s e n Th. Op. cit., S. 383.
15 Schmidt L. Op..cit., S. 333.
16 J o n e s A. H. M. The constitutional position of Odoacer and Theoderic. — The Journal of Roman Studies, 52, 1962, p. 126.
17 Согласно Малху Страбон предлагал узурпатору Василиску распустить войско и обещал, что его готы-федераты возьмут на себя защиту Империи. — Malch. Fragm. 11 — FHG, t. IV, p. 120.
18 B немецкой исторической литературе высказывалось мнение, что остготов побуждало к их походу в Италию стремление, избавившись от необходимости заниматься крестьянским трудом, жить как вотчинники (см.: Hartmann L. Op. cit., S. 70; Schmidt L. Op. cit., S. 289). Это суждение, однако, необоснованно фактами и не подтверждается данными о характере поселения остготов в Италии. Известно, что основная часть рядовых готов и здесь занималась сельскохозяйственным трудом.
19 Doren A. Italienische Wirtschaftsgeschichte. Jena, 1934.
20 B ierbrauer V. Zur ostgotischen Geschichte in Italien. — Studi medievali, I, 1973, p. 22—25.
21 Cassiodor. Variae VII, 45; Enod. Carm. II, 39—45; Stein E. Op. cit., p. 119; Неусыхин А. И. От античности к средневековью. — B кн.: История Италии. M., 1970, с. 14.
22 Cassiodor. Variae 1, 19; Schmidt L. Op. cit., S. 363; Halban А. Das romische Recht Іп den germanischen Volksstaaten. Tl. 1., S. 114; Vetter G. Die Ostgoten und Theoderich, S. 13.
23 Cassiodor. Variae. VII, 3: Gothos vobiscum habitare permixtos. — Ό требовании выплаты налогов с готов, находящихся на территории муниципиев. См.: ibid., I, 19.
24 B и н о r p а д о в П. Происхождение феодальных отношений в лангобард- ской Италии. Спб., 1899, с. 86.
25 C о u r с e 11 e P. Histoire litteraire des grandes invasions germaniques,
p. 206.
26 H a n n e s t a d К. L’evolution des ressources agricoles de FItalie du 4е au '6е siecle de notre ere, p. 29—30.
27 У гепидов в Италии, очевидно, имелась домовая община — кондома {condoma). См.: Удальцова 3. В. Италия и Византия в VI в'., с. 44—45; H e у с ы X и н А. И. Указ, соч., с. 20—22.
28 T j a d e r О. Die nichtlateinischen Papyri Italiens aus der Zeit 445—700, P- 13.
29 Такое предположение высказывает А. И. Неусыхин по аналогии с бургундскими и вестготскими порядками, — См.: Неусыхин А. И. Указ, соч., с. 22.
30 Schmidt L. Op. cit., S. 393; Enfilin W. Theoderich der Grofie, S. 247; H a n n e s t a d K- Op. cit., p. 29—30.
31 Hannestad К. The Italian agriculture during the Ostrogothic period. >; cp. также Prokop. BelL Goth. 4, 25, 10—14; Paulus D i а с о n u s 1, 23.
24 P r о k о p. Bell. Goth. 4, 29, 6—32; 36.
25 Источники по этому вопросу см.; Szadeczky-Kardoss S. Quellen- buch zur Geschichte der Gepiden. Szeged, 1973.
26 B a r n i G. Op. cit., p. 20s.
27 Bona I. Op. cit., S. 76.
28 См.: Дворецкая И. A. O социально-политических противоречиях в
лаигобардском обществе. — СВ, 1977, вып. 41, с. 78—99.
K главе 12
1 B u с h n e r R. Das merovingische Konigtum. — ln: Das Konigtum, Lindau- Konstanz, 1956, S. 143—150.
2 L о t F. La fin du monde antique et Ie debut du Moyen Age.
3 F о u r n i e r G. Les Merovingiens, p. 42—43.
4 Ibid, p. 73.
5 Stroheker К. F. Die geschichtIiche Steliung der ostgermanischen Staaten am Mittelmeer. — In: К. P. Stroheker. Germanentum und Spatantike, S. 102—~ 133.
* F о 1 z R., G u і 11 о u A. e. a. De l’Antiquite au Monde Medieval.
7 M a y e r Th. Konigtum und Gemeinfreiheit im fruhen Mittelalter. —■ In: Th, Mayer. Mittelalterliche Studien. Lindau-Konstanz, 1959, S. 158—159.
8 Dannenbauer H. Die Grundlagen der mittelalterlichen Welt, S. 102.
9 Dannenbauer H. Op. cit., S. 70.
10 B o s 1 K. Staat, Gesellschaft, Wirtschaft im deutschen Mittelalter. — In: Gebhardt B. Handbuch der deutschen Geschichte. Bd. 1. Stuttgart, l970, S. 704— 705, 727.
11 Timpe D. Die germanische Agrarverfassung nach den Berichten Caesars· und Tacitus’. — In: Beck H., Denecke D., Jankuhn H. (Hrsg.). Untersu- chungen zur eisenzeitlichen und fruhmittelalterlichen Flur in Mitteleuropa und ihrer Nutzung. Tl. 1, S. 11—40; Schmidt-Wiegand R. Marca. Zu den Beg- riffen «Mark» und «Gemarkung» in den leges barbarorum. — In: Ibid., S. 74—91.
12 H e у с ы X и и A. И. Дофеодальный период как переходная стадия развития от родоплеменного строя к раннефеодальному (тезисы доклада). — CB> вып. 31, с. 45—48; Неусыхин А. И. Дофеодальный период как переходная стадия развития от родоплеменного строя к раннефеодальному (на материалах истории Западной Европы раннего средневековья). — Проблемы истории докапиталистических обществ. M., 1968, с. 596—617.
13 См. выступления О. Л. Вайнштейна, Б. А. Рыбакова, H. П. Соколова в· дискуссии по докладу А. И. Неусыхина. — СВ, 1968, вып. 31, с. 49, 55—56.
14 См.: Хазанов A. M. Военная демократия и эпоха классообразования. — ВИ, 1968, № 2, с. 93—94.
15 См. также: K о p о с т о в ц e в M. А. Некоторые теоретические аспекты становления классового общества. — Народы Азии и Африки, 1971, № 4, с. 68; G u n t h e r R. Zur Problematik der sozialen und politischen Revolution in der Ubergangsepoche von der Sklavenhaltergesellschaft zum Feudalismus. — In: Evolution und Revolution in der Weltgeschichte, Bd 1. Berlin, 1976, S. 29—38; Herr- m a n n J. Probleme der Herausbildung des Feudalismus und des deutschen Feu- dalstaates. — Geschichtsunterricht und Staatsburgerkunde, 1978, 6, S. 530—531.
16 Второй термин следует считать более удачным, так как в нем содержится указание на тенденцию социального развития.
17 H e у с ы X и н А. И. Возникновение зависимого крестьянства как класса раннефеодального общества в Западной Европе VI—VIII вв. M., 1956, с. 3, 7.
18 Маркс К·, Энгельс Ф. Соч., т. 21, с. 154.
19 Отмеченное обстоятельство, т. e. прогрессивное значение варварского общества в процессе феодализации, следует подчеркнуть, поскольку в последнее время высказывался взгляд, будто варвары играли «деструктивную» роль и даже «сорвали» начавшуюся революцию. См.: Сюзюмов M. Я- Дофеодальный период. — B KH.: Античная древность и средние века, вып. 8. Свердловск, 1972, с. 7.
20 Mitteis H. Der Staat des hohen Mittelalters. Weimar, 1974, S. 19.
21 A u b i n H. Vom Altertum zum Mittelalter, S. 1—32.
22 Aubin H. Op. cit., S. 17.
23 Stroheker K- Op. cit.; Buchner R. Op. cit., S. 143—150.
24 См.: Поршнев Б. Ф. Проблема феодального синтеза. — B кн.: Порш- н e в Б. Ф. Феодализм и народные массы; K о p с у н с к и й A. P. Образование- раннефеодального государства в Западной Европе; Jl ю б л и н с к а я А. Д. Типология раннего феодализма в Западной Европе и проблема романо-германского- синтеза. — СВ, 1968, вып. 31, с. 9—17; Сюзюмов M. Я- Указ, соч.; Удальцова 3. B., Г у т н о в a E. В. Генезис феодализма в странах Европы. XIII Международный конгресс исторических наук. Доклады конгресса. T. I, ч. 4. M.* 1973.
25 Поршнев Б. Ф. Указ, соч., с. 514—516.
26 Там же, с. 513, 517.
27 Интересно отметить, что К. Маркс считал синтез лишь одним из возможных исходов германских завоеваний. Характеризуя различные результаты завоевания одного народа другим, он пишет, что иногда имеет место «взаимодействие, из которого возникает новое, синтез (отчасти при германских завоеваниях)». ^ Маркс K., Энгельс Ф. Соч., т. 12, с. 724. См. также: He.rrmann J. Oko* nomie und Gesellschait an der Wende von der Antike zum Mittelalter; G u n - Iher R. Die Epoche der sozialen und politischen Revolution beim Ubergang von der antiken Sklavereigesellschaft zum Feudalismus. — КНо, 60, 1978, S. 247—258; Корсунский A. P. Проблемы аграрного строя и аграрной политики Западной Римской империи (IV—V вв.) —■ ВДИ, 1980, № 2, с. 52—71; Колосовс- к а я Ю. К. Проблема «Рим и варвары» в советской историографии античности последних десятилетий. — ВДИ, 1980, № 3, с. 180—192.
28 История Италии. T. I. M., 1970, с. 11: «В течение остготского господства ...синтез только наметился, а в лангобардский период он уже шел полным ходом...»; см. также с. 12.
ЛИТЕРАТУРА
(выборочная)
M a p к с K- Критические заметки к статье «Пруссака» «Король Прусский и социальная реформа».— Маркс K-, Энгельс Ф. Соч., т. 1.
Энгельс Ф. K истории древних германцев. — Маркс K-, Энгельс Ф. Соч., т. 19>. с. 442—494; Франкский период. — Там же, с. 495—546.
Э н г e л ь с Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. —- Там же, т. 21, с. 23—178.
Энгельс Ф. K истории первоначального христианства. — Там же, т. 22, с. 465—492.
A b a d а 1 γ d e V i n у а 1 s R. Del reino de Tolosa а1 reino de Toledo. Madrid5,
1960.
Agache R., Breart B.: Atlas d’Archeologie aerienne de Picardie. Le bassin de Ia Somme et ses abords a Tepoque protohistorique et romaine. Amiens, 1975.
A 1 f δ 1 d y A. Der Untergang der Romerherrschaft in Pannonien. 2 Bde, Berlin- Leipzig, 1924-1926.
A 1 f δ 1 d y A. Studien zur Geschichte der Weltkrise des 3. Jahrhunderts nach, Christus. Darmstadt, 1967.
Alfoldy G. Romische Sozialgeschichte. Wiesbaden, 1975.
Altheim F. Geschichte der Hunnen. 5 Bde, [West-] Berlin, 1959—1962.
Altheim F. Niedergang der alten Welt. Frankfurt/M., 1952.
3Ament H. Frankische Adelsgraber in Flonheim in Rheinhessen (Germanische· Denkmaler der Volkerwanderungszeit, Serie B, Bd 5). [West-] Berlin, 1970.
Anderson P. Les passages de TAntiquite au Feodalisme. P., 1977.
Arbogast B. Trouvailles merovingiennes d’Alsace, These. Stra3bourg, 1976.
A r n h e i m M. T. W. The Senatorial Aristocracy in the Later Roman Empire. Oxford, 1972.
Aubin H. Vom Altertum zum Mittelalter. Mimchen, 1949.
Balon J. Etudes franques. Namur, 1963.
Baus K- Von der Urgemeinde zur fruhchristlichen Kirche. Freiburg/Br., 1963. (Handbuch der Kirchengeschichte, 1).
Beck H., Denecke D., Jankuhn H. (Hrsg.). Untersuchungen zur eisenzeitli- chen und fruhmittelalterlichen Flur in Mitteleuropa und ihrer Nutzung. Teil 1,. Gottingen, 1979. (Abh. der Akad. der Wiss. in Gottingen, phil—hist. Klasse, 3. Folge, Nr. 115).
Behm-Blanke G. Gesellschaft und Kunst der Germanen. Die Thuringer und. ihre Welt. Dresden, 1973.
V a n B e r c h e m D. L’armee de Diocletien et Ia reforme Constantinienne. P.5. 1952.
Бернштам A. H. Очерки истории гуннов. Л., 1971.
Besevliev V., Seyfarth W. (Hrsg.). Die Rolle der Plebs im spatromischen Reich. 2 Bde, Berlin, 1969.
B i e r b r a u e r V. Die ostgotischen Grab- und Schatzfunde in Italien. Spoleto,. 1975.
Binchy. D. A. Celtic and Anglo—Saxon Kingship. Oxford, 1970.
Blair P. H. An Introduction to Anglo—Saxon England. Oxford, 1956.
Blazquez J. M. Historia social y economica de Ia Espana Romana. Madrid5. 1973.
Bleiber W. Naturalwirtschaft und Ware—Geld—Beziehungen zwischen Somme und Loire wahrend des 7. Jarhhunderts. Berlin, 1981.
B 1 o c h M. Les caracteres originaux de Thistoire rurale frangaise. Oslo-Paris, 1931.
B o d m e r J.-P. Der Krieger der Merowingerzeit und seine Welt. Ziirich, 1957.
Bohme H.-W. Germanische Grabfunde des 4. und 5. Jahrhunderts zwischen unte- rer Elbe und Loire. Munchen, 1974. (Munchener Beitrage zur Vor- und F^iih- geschichte, 19).
B o 1 i n St. State and Currency in the Roman Empire to 300 A. D. Stockholm5. 1958.
Bona I. Der Anbruch des Mittelalters. Gepiden und Langobarden im Karpaten- becken. Budapest, 1976.
d e B o o n e V. J. De Franken van hun eerste optreden tot de dood van Childerich. These. Groningen, 1954.
B o u f f a r d P. Necropoles burgondes de Ia Suisse. Les garnitures de ceinture. Ge- neve-Nyon, 1945.
Brisson J.-P. Autonomisme et christianisme dans l’Afrique romaine de Septime Severe a l’invasion vandale. P., 1958.
Brockmeyer N. Sozialgeschichte der Antike. 2. Aufl. Stuttgart, 1974.
Brockmeyer N. Antike Sklaverei. Darmstadt, 1979.
Brilhl C. Palatium und Civitas. Bd 1 — Gallien. Koln, 1975.
B r u g u i e r e M.-B. Litterature et Droit dans Ia Gaule du Vе siecle. These Droit. Toulouse, 1968.
Bruschi Chr. Les officiales provinciaux au Bas-Empire romain. These. Aix-en- Provence, 1975.
Cameron A. Poetry and Propaganda at the Court of Honorius. Oxford, 1970.
Charles-Picard G. Nordafrika und die Romer. Stuttgart, 1962.
C h a s t a g n o 1 A. Le Bas—Empire. P., 1969.
Chastagnol A. Le senat romain sous Ie regne dOdoacre. Bonn, 1966.
Chastagnol A. La fin du monde antique. P., 1976.
Christ K. Die Romer. Miinchen, 1979.
С h r i s t K. Das romische Weltreich. Freiburg/Br., 1973.
Claude D. Adel, Kirche und Konigtum im Westgotenreich. Sigmaringen, 1971.
Claude D. Die Geschichte der Westgot6n. Stuttgart, 1970.
C 1 a V e 1 M., L e v e q u e P. Villes et structures urbaines dans lOccident romain. P., 1971.
C o r a z z a V. Le parole latine in gotico. Roma, 1969.
C o u r c e 11 e P. Histoire litteraire des grandes invasions germaniques. P., 1964.
Courtois C. Les Vandales et l’Afrique. P., 1955.
Courtois C., Leschi L., Perrat Ch., Saumagne Ch. Tablettes Albertini. P., 1952.
Czarnecki J. The Goths in Ancient Poland. Coral Gables (Florida), 1975.
Czuth B. Die Quellen zur Geschichte der Bagauden. Szeged, 1965.
Dahn F. Die Konige der Germanen. Bd. 6..Leipzig, 1885.
Dannenbauer H. Die Grundlagen der mittelalterlichen Welt. Stuttgart, 1958.
D e 1 m a i r e R. Etude archeologique de Ia partie orientale de Ia cite des Morins. Arras, 1976 (Memoires de Ia Commission Departementale des Monuments Historiques du Pas-de-Calais, 16).
Demolon P. Le village merovingien de Brebieres (VIе—VIIе siecle). Arras, 1972.
Demougeot E. La formation de l’Europe et Ies invasions barbares de l’avene- ment de Diocletien au debut du VIе siecle. Vol. 2. P., 1979.
D i e s n e r H.-J. Studien zur Gesellschaftslehre und zur sozialen Haltung Augustins. Halle/S., 1954.
Diesner H.-J. Kirche und Staat im spatromischen Reich. Berlin, 1963.
D i e s n e r H.-J. Der Untergang der romischen Herrschaft in Nordafrika. Weimar, 1964.
Diesner H.-J. Das Vandalenreich. Leipzig, 1966.
Diesner H.-J. Die Volkerwanderung. Leipzig, 1976.
D i e s n e r H.-J. Westgotische und langobardische Gefolgschaften und Unterta- nenverbande. Berlin, 1978. (Sitz.-Ber. der Sachs. Akademie der Wiss., phil. hist. Kh Bd. 120, H. 2).
Dieter H., Giinther R. Romische Geschichte. Berlin, 1979.
D i e t z e H. Ratien und seine germanische Umwelt in der Zeit von 450 bis auf Karl den GroBen unter besonderer Berucksichtigung Churratiens. Frankfurt/M., 1931.
Дилигенский Г. Г. Северная Африка в IV—V веках. M., 1961.
Dixon Ph. Barbarian Europe. Oxford, 1976.
Duby G. Histoire de Ia France rurale. Vol. 1. La formation des campagnes fran- qaises des origines aux XIVе siecle., 1975.
Duby G. Guerriers et paysans au VIIе—XIIе siecle. P., 1973.
D uval P.-M. La Gaule jusqu’au milieu du Vе siecle. 2 Vol. P., 1971.
E b e 1 i n g Η. Prosopographie der Amtstrager der Merowingerzeit (Francia, Bei- heft 2). Munchen, 1974.
Enfilin W. Theoderich der Gro6e. Munchen, 1947.
Evison V. I. The Fifth-Century Invasions Southi of the Thames. L., 1965. Ewig E. Trier im Merowingerreich. Trier, 1954.
Федоров Г. Б., Полевой Л. Л. Археология Румынии. M., 1973.
F i n d e i s e n J. Spuren romerzeitlicher Siedlungsvorganger im Dorf- und Stadt- bild Suddeutschlands und seiner Nachbargebiete. Diss. Bonn, 1970.
F1 e u r у M., P e r i n P. Problemes de chronologie relative et absolue concernant Ies cimetieres merovingiens d’entre Loire et Rhin. P., 1978.
F о 1 z R., G u і 11 о u A., M u s s e t L., S о u r d e 1 D. De TAntiquite au Monde Medieval. P., 1972.
Fossier R. La terre et Ies hommes en Picardie jusqu’a Ia fin du XIIIе siecle. Vol. 1, Paris, 1968.
Fournier G. Les Merovingiens. Ed. 4. Paris. 1966 (Que sais-je?).
Frend W. H. C. The Donatist Church. Oxford, 1952.
F rere S. Britannia. A History of Roman Britain. Ed. 2. London, 1967.
Fustel de Coulange N. D. Histoire des institutions politiques de Tancienne France. Vol. 4, P., 1889.
Gage J. Les classes sociales dans TEmpire Romain. P., 1964.
G a m i 11 s c h e g E. Romania Germanica. Berlin, 1934—1936.
G a n g h o f e r R. L’evolution des institutions municipales en Occident et en Orient au Bas-Empire. P., 1963.
Gauthier E. F. Genseric, roi des Vandales. P., 1932.
Gebhardt B. Handbuch der deutschen Geschichte. 9. Aufl. Bd. 1, Stuttgart,
1970.
Geschichte der Kh'che. Bd. I: Danielou J., Marrou Η. I. Von der Griindung der Kirche bis zu Gregor dem Grofien. Einsiedeln, 1963.
G r a n d R. Recherches sur Torigine des Francs. P., 1965.
Grenier A. Manuel d’Archeologie Gallo—Romaine. Vol. 6, Pt. 2. P., 1931. Griffe E. La Gaule chretienne a Tepoque romaine. Vol. 2. — Les eglises des Gaules au Vе siecle. P., 1957.
Grousset R. L’Empire des steppes. P., 1960.
Giinther R., Kopstein H. (Hrsg.). Die Romer an Rhein und Donau. Ber- lin, 1975.
H a c h m a n n R. Die Goten und Skandinavien. [West-] Berlin, 1970.
Halban A. Das romische Recht in den germanischen Volksstaaten. Tl. 1. Breslau, 1899.
H a 11 Th. Mittelalterliche Stadtgrundrisse. Stockholm, 1978.
H a m a n n S. Vorgeschichte und Geschichte der Sueben in Spanien. Darmstadt,
1971.
H a n n e s t a d K- L’evolution des ressources agricoles de TItalie du 4e au 6e siecle de notre ere. Kopenhagen, 1962.
Hartmann L. M. Geschichte Italiens im Mittelalter. Bd. 1, Stuttgart, 1923. Heichelheim F. M. An Ancient Economic History. Vol. 3, Leyden, 1970.
H e 1 b i g C. H. Goten und Wandalen. Wandlung der historischen Realitat. Zurich, 1954.
H e 1 d W. Die Vertiefung der allgemeinen Krise im Westen des Romischen Reiches. Berlin, 1974.
FIerrmann J. Spuren des Prometheus. Leipzig-Jena-Berlin, 1975.
H e r r m a n n J. Okonomie und Gesellschaft an der Wende von der Antike zum Mittelalter. (Sitz.-Ber. d. Akademie der Wissenschaften der DDR. Gesellschaft- swissenschaften. 13G). Berlin, 1979.
Historia de Espaha. Dir. por R. Menendez Pidal. VoL 3. — Espana visigoda, Madrid, 1940.
Hodgkin R. H. A History of the Anglo-Saxons. Ed. 3. Oxford-London. 1952.
H o f f m a n n D. Das spatromische Bewegungsheer und die Notitia dignitatum. 2 Bde, Dusseldorf, 1969—1970.
Hilbener W. (Hrsg.). Die Alemannen.in der Friihzeit. Buhl/Baden, 1974.
Hflbinger P. E. (Hrsg.). Zur Frage der Periodengrenze zwischen Altertum und: Mittelalter. Darmstadt, 1969. (Wege der Forschung, 51).
I r s i g 1 e r F. Untersuchungen zur Geschichte des frflhfrankischen Adels. Bonn5
1969. (Rheinisches Archiv 70).
История средних веков. T. I. M., 1977.
История Италии. M., 1970.
Jackson K- Language and History in Early Britain. Edinburgh, 1953.
J a n k u h n H. Vor- und Frflhgeschichte vom Neolithikum bis zur Volkerwande- rungszeit. Stuttgart, 1969. (Deutsche Agrargeschichte 1).
J o f f r oy R. Le cimetiere de Lavoye. P., 1974.
Johne K.-P. Kaiserbiographie und Senatsaristokratie. Berlin, 1976.
Jones A. H. M. The Later Roman Empire. VoL 1—3. Oxford, 1964.
K a i s e r R. Untersuchungen zur Geschichte der Civitas und Diozese Soissons in> romischer und merowingischer Zeit. Bonn, 1973 (Rheinisches Archiv, 89).
K a r a y a n n o p u 1 o s J. Das Finanzwesen des frflhbyzantinischen Staates. Mfln- chen, 1958.
Kellner H.-J. Die R5mer in Bayern. 3. AufL Munchen, 1976.
Корсунский A. P. Готская Испания. M., 1969.
K o p с у н с к и й A. P. Образование раннефеодального государства в Западной' Европе. M., 1963.
Kossak G., Reichstein J. (Hrsg.). Archaologische Beitrage zur Chronologie der Volkerwanderungszeit. Bonn, 1977. (Antiquitas. Reihe 3. Bd. 20).
Krflger В. (Hrsg.). Die Germanen. Bd31. Berlin, 1976.
Langgartner G. Die Gallienpolitik der Papste im 5. und 6. Jahrhundert. Bonn,. 1964.
Latouche R. Gaulois et Francs de Vercingetofix a Charlemagne. P., 1965.
L a t о u с h e R. Les grandes invasions et Ia crise de l’Occident au Vе siecle. P.s 1946.
Lauffer S. Diokletians Preisedikt. [West-]Berlin, 1971.
Lelong Ch. La vie quotidienne en Gaule a l’epoque merovingienne. P., 1963..
Lepelley C. Les cites de l’Afrique Romaine au Bas-Empire. P., 1979.
Levy E. Westromisches Vulgarrecht. Das Obligationenrecht. Weimar, 1956.
Ley H. Geschichte der Aufklarung und des Atheismus. Bd. 2/1. Berlin, 1970.
Liversidge J. Britain in the Roman Empire. London, 1968.
Lot F. La fin du monde antique et Ie debut du Moyen Age. P., 1951.
L o t F. Les invasions germaniques. Ed. 2. Paris, 1945.
Luponiac P. La disparition de l’empire romain en Occident. P., 1971.
Maenchen-Helfen 0. J. Die Welt der Hunnen. Wien-Koln-Graz, 1978.
Maier J. L. L’Episcopat de l’Afrique Romaine, Vandale et Byzantine. Rome, 1973; (Bibliotheca Helvetica Romana, XI).
M a n i t i u s M. Geschichte der christlich—lateinischen Poesie bis zur Mitte des 8. Jahrhunderts. Stuttgart, 1891.
Марков Γ. E. Кочевники Азии. M., 1976.
de Martino F. Storia della costituzione romana. Vol. 5, Napoli, 1975.
Matthews J. Western Aristocracies and Imperial Court A. D. 364—425. Oxford, 1975.
M a z z a M. Lotte sociali e restaurazione autoritaria nel 3° secolo d. C. Catania1,
1970.
Mazzarino S. La fine del mondo antico. Milano, 1959.
Mazzarino S. Aspetti sociali del quarto secolo. Roma, 1951.
Mazzarino S. Trattato di storia romana. Vol. 2, Roma, 1956.
M a z z a r i n o S. Antico, tardoantico ed era costantiniana. Roma, 1974.
Mitscha-Mahrheim H. Dunkler Jahrhunderte goldene Spuren. Wiens 1963.
Mitteis H. Der Staat des hohen MitelaIters. Weimar, 1974.
M o m m s e n Th. Ostgotische Studien. — In: Th. Mommsen. Gesammelte Schrif- ten. Bd. 6, Berlin, 1910.
Moosbrugger-Leu R. Die Schweiz zur Merowingerzeit. 2 Bde, Bern, 1971.
Muller R. (Hrsg.). Kulturgeschichte der Antike. Bd 2. — Rom-Berlin, 1978.
Mflller W. (Hrsg.). Zur Geschichte der Alemannen. Darmstadt, 1975. (Wege der Forschung, 100);
Musset L. Les invasions. Les vagues germaniques. Ed. 2. P., 1969.
Nehlsen H. Sklavenrecht zwischen Antike und Mittelalter. Germanisches und romisches Recht in den germanischen Rechtsaufzeichnungen. I. Ostgoten, Westgoten, Franken, Langobarden. Gottingen, 1972.
N e s s e 1 h a u f H. Die spatromische Verwaltung der gallisch—germanischen Lander. Berlin, 1938. (Preu6. Akad. der Wiss., phil. — hist. KIasse, Abhand- lungen, Heft 2).
Ή e у с ы X и и A. И. Возникновение зависимого крестьянства в Западной Европе ѴІ—ѴІІІ вв. M., 1956.
N j e u s s у с h i n A. I. Dic Entstehung der abhangigen Bauernschaft. Berlin,
1961.
Orlandis J. Historia de Espana. La ёроса visigotica. Madrid, 1977.
Overbeck M. Untersuchungen zum afrikanischen Senatsadel in der Spatanti- ke. Kallmiinz/Opf., 1973.
Oxenstierna E. С. Die Urheimat der Goten. Leipzig-Stockholm, 1968.
Pekary Th. Die Wirtschaft der griechisch-r6mischen Antike. Wiesbaden, 1976.
Perin P. La datation des tombes merovingiennes. Geneve, 1980.
Perrin О. Les Burgondes. Neuchatel, 1968.i
П e т p у ш e в с к и й Д. M. Очерки из истории средневекового общества и государства. M., 1917.
P i g a n i о 1 A. L’empire chretien. Paris, 1947.
Поршнев Б. Ф. Феодализм и народные массы. M., 1964.
Проблемы теории социальной революции. M., 1976.
P u 1 i a 11 i S. Ricerche sulla legislazione «regionale» di Giustiniano. Milano, 1980.
Reinhart W. Histora general del reino hispanico de Ios Suevos. Madrid, 1952.
R e m o n d o n R. La crise de l’Empire Romain de Marc-Aurele a Anastase. P., 1964.
Rouche M. L’Aquitaine des Wisigothes aux Arabes (418—781). These. Vol. I, P., 1976.
Rubin B. Das Zeitalter Justinians. [West-] Berlin, 1960.
Rudolph K- Die Gnosis. Leipzig, 1977.
Riiger B. Germania Inferior. R61n, 1968.
Ruggini L. Economia e societa neH’Italia annonari,a,. MHano, 1961.
S a n c h e z - A 1 b o r n o z C. Investigaciones y documentos sobre las instituciones hispahas. Santiago, 1970.
Савело К. Φ. Раннефеодальная Англия. JI., 1977.
Scardigli P. Die Goten. Sprache und Kultur. Miinchen, 1973.
S c h a f f e r d i e c k К. Die Kirche in den Reichen der Westgoten und Suewen bis zur Errichtung der westgotischen katholischen Staatskirche. [West-] Berlin, 1967.
S с h m i d t H. Zum Geltungsbereich der alteren westgotischen Gesetzgebung. Ge- sammelte Aufsatze zur Kulturgeschichte Spaniens. Miinster, 1978.
S с h m i d t L. Geschichte der deutschen Stamme bis zum Ausgang der Volker- wanderung. Die Ostgermanen. Miinchen, 1969.
S с h m i d t L. Geschichte der deutschen Stamme bis zum Ausgang der V61ker- wanderung. Die Westgermanen. Miinchen, 1970.
S с h t a j e r m a n E. M. Die Krise der Sklavenhalterordnung im Westen des Ro- mischen Reiches. Berlin, 1964.
Ш т a e p м а н E. M., T p о ф и м о в a M. К. Рабовладельческие отношения в Ранней Римской империи (Италия). M., 1971.
Штаерман E. M. Кризис античной культуры. M., 1975.
Ш т a e p м а н E. M., C м и p и н В. M., Б e л о в a H. H., K о л о с о в с к а я Ю. К. Рабство в западных провинциях Римской империи в I—III веках. M., 1977.
Ш т a e p м а н E. M. Древний Рим. Проблемы экономического развития. M., 1978.
S с h u b e r t H. Staat und Kirche in den arianischen Konigreichen und im Reiche Chlodwigs. Miinchen, 1912.
Schwarz E. Germanische Stammeskunde. Heidelberg, 1956.
Селезнев M. А. Социальная революция. M., 1971.
SeIlnow I. (Hrsg.). Weltgeschichte bis zur Herausbildung des Feudalismus Berlin, 1977.
Seston W. Diocletien et Ia tetrarchie. VoL 1. P., 1946.
S e y f a r t h W. Soziale Fragen der spatromischen Kaiserzeit im Spiegel des Theo~ dosianus. Berlin, 1963.
Seyfarth W. Romische Geschichte. Kaiserzeit. 2 Bde. Berlin, 1974.
S i 1 b e r M. The Gallic Royalty of the Merovingians in its Relationship to the Or- bis Terrarum Romanunr, during the 5th and 6th Centuries A. D. Bern, 1970.
C и p o T e и к o B. T. История международных отношений в Европе во второй половине IV — начале VI в. Пермь, 1975.
S t а 11 к n e с h t В. Untersuchungen zur romischen Au6enpolitik in der Spatan- tike (306—395). Diss. Bonn, 1967. '
Stein E. Geschichte des spatromischen Reiches. Wien, 1928.
Stein E. Histoire du Bas-Empire. Vol. 2, P., 1949.
Straub J. Regeneratio Imperii. Stuttgart, 1970.
Stroheker К. F. Germanentum und Spatantike. Ziirich, 1965,.
Stroheker К. F. Der senatorische Adel im spatantiken Gallien. Tiibingen, 1948.
Stuhff G. Vulgarrecht im Kaiserrccht imter besonderer Berucksichtigung der Gesetzgebung Konstantins des GroBen. Weimar, 1966.
Sundwall J. Abhandlungen zur Geschichte des ausgehenden Romertums. Helsingfors, 1919.
Tengstrom E. Donatisten und Katholiken. Goteborg, 1964.
Thevenot E. Les Gallo—Romains. P., 1959.
Thomas E. В. Romische Villen in Paniionien. Budapest, 1964.
T h о m p s о n E. A. A History of Attila and the Huns. Oxford, 1948.
T i n n e f e 1 d F. Die fruhbyzantinische Gesellschaft. Mimchen, 1977.
T j a d e r 0. Die nichtlateinischen Papyri Italiens aus der Zeit 445—700. Uppsalaf 1955,
T r il m p y H. (Hrsg.). Kontinuitat — Diskontinuitat in den Geisteswissenschaftem Darmstadt, 1973.
Удальцова 3. В. Италия и Византия в VI в. M., 1959.
Удальцова 3. В. Идейно-политическая борьба в ранней Византии. M., 1974.
d e V а 1 d e a v e 11 a n о L. G. Curso de historia de las instituciones espafiolas. Madrid, 1968.
Varady L. Das letzte Jahrhundert Pannoniens (376—476). Budapest, 1969.
Varady L. Die Auflosung des Altertums. Budapest, 1978.
V e 11 e r G. Die Ostgoten und Theoderich. Stuttgart, 1938.
Vicens Vives J. Manual de historia de Espafia. Madrid, 1960.
B и и о r p a д о в Π. Г. Происхождение феодальных отношений в лангобардской; Италии. Спб., 1899.
V о g t J. Der Niedergang Roms. Zilrich, 1965.
W а 11 а с e - H a d r i 11 J. М„ Kingship in England and on the Continent. Oxford,
1971.
W a 1 s e r G., P e k a r y Th. Die Krise des Romischen Reiches. [West-] Berlin,
1962.
W a r t b u r g W. v. Umfang und Bedeutung der germanischen Siedlung in Nord- gallien im 5. und 6. Jahrhundert im Spiegel der Sprache und der Ortsnamem. Berlin, 1950. (Deutsche Akad. der Wiss. zu Berlin, Vortrage und Schriften, 36).
W e b e r S. Die Stellung der Freien im Ubergang zum Feudalismus, untersucht am Beispiel ihrer Widerspiegelung in den leges barbarorum. Diss. A. Leipzig,. 1979.
eilbull C. Die Auswanderung der Goten aus Schweden. Goteborg, 1958. eiss R. Chlodwigs Taufe: Reims 508. Bern-Frankfurt/M., 1971. enger L. Die Quellen des romischen Rechts. Wien, 1953. enskus R. Stammesbildung und Verfassung. Koln-Graz, 1961.
Werner J. Waage und Geld in der Merowingerzeit. Mimchen, 1954. (Sitz.-Ber. Bayer. Akad. der Wiss., phill.-hist. KL).
Werner J. Die Langobarden in Pannonien. Mimchen, 1962.
W erner J. Beitrage zur Archaologie des Attila-Reiches. Mimchen, 1956.
W e s t e r m а π n W. L. The Slave Systems of Greek and Roman Antiquity. Philadelphia, 1955.
Wieacker F. Recht und Gesellschaft der Spatantike. Stuttgart, 1964. Wolfram H. Geschichte der Goten. 2. Aufl. Miinchen, 1980.
IZ 6 11 n e r E. Geschichte der Franken bis zur Mitte des 6. Jahrhunderts. Miin- chen, 1970.
Еще по теме литература:
- Итальянская литература
- Литература
- Литератур*
- Литература
- Литература
- Литература
- Литература США
- Литература
- Литература
- Список литературы
- Французская литература